Autor:
M. P. Brincat
Gynaecologist
Aktualizacja: 21/02/2003

Skóra i narządy zmysłów w menopauzie

Skóra spełnia szereg funkcji życiowych umożliwiających adaptację organizmu do środowiska. W pewnym stopniu, zagrożenia środowiskowe, takie jak uszkodzenie fizyczne, zmiany osmotyczności i środowiska kwasowo-zasadowego, nadmierne bodźce termiczne i świetlne mogą być pochłaniane przez skórę dla uniknięcia dalszego uszkodzenia całego ciała. 
Naskórek stanowi barierę chroniącą przed inwazją mikrobiologiczną, podczas gdy skóra właściwa ze swoją bogatą siecią nerwowo-naczyniową wspomaga utrzymanie wewnętrznej ciepłoty ciała. 
Menopauza wydaje się wywierać istotny wpływ na podstawowe składniki anatomiczne skóry. Tkanka łączna, której większość stanowi kolagen typu I jest pod istotnym wpływem statusu estrogenowego kobiety. Kolagen typu I, przez swoją twardość i umiarkowaną elastyczność zapewnia względną stabilność skóry, utrzymuje jej fizyczną integralność i równocześnie pozwala skórze na wypełnianie jej funkcji. Glikozaminoglikany, inne składowe tkanki łącznej, przez swoje właściwości hydroskopijne zatrzymywania wody, zapewniają właściwe napięcie (turgor) skóry.
Zarówno warstwy naskórka jak i skóry zawierają składowe komórkowe i tkanki łącznej, na które menopauza wydaje się istotnie wpływać. Grubość naskórka zmniejsza się w następstwie menopauzy. Największa utrata następuje w pierwszym roku po menopauzie. Utrata grubości naskórka wydaje się być szybko wyrównywana w czasie stosowania HTZ. Podobnie, grubość skóry zmniejsza się z wiekiem. Tak jak naskórek, skóra wydaje się zwiększać swą grubość po zastosowaniu HTZ. 
Poza tkanką łączną, główną składową komórkową skóry są fibroblasty. Wykazują one obecność receptorów estrogenowych na swoich błonach komórkowych odpowiadających na bodźce hormonalne prowadzące do wytwarzania różnych białek, szczególnie kolagenu typu I. 
Korzystny wpływ estrogenów zarówno na naskórek i skórę właściwą jest badany dla zastosowania terapii hormonalnej w celu przyspieszenia gojenia się ran. Badania przedkliniczne wykazują sprzeczne efekty estrogenów w gojeniu się ran. Może to być spowodowane różnicami metodologicznymi. Jednak jest dużo dowodów wskazujących korzystne działanie estrogenów w procesach gojenia się ran.
Ostatnie badania Ashcrofta i wsp. u kobiet po menopauzie potwierdzają korzystny wpływ estrogenów na rany. Nieleczone kobiety po menopauzie wykazują obniżenie poziomu odkładania kolagenu w dniach 7 i 84 po zranieniu. Przeciwnie, u kobiet pomenopauzalnych leczonych HTZ, odkładanie kolagenu było zwiekszone, porównywalne do kobiet wieku rozrodczym. 
Zanik skóry jest dobrze znany po podaniu glikokortykosteroidów. Grubość skóry u kobiet pomenopzuzalnych leczonych kortykosteroidami wzrasta po zastosowaniu HTZ. Podejrzewa się, że łatwjejsze tworzenie się siniaków i pajączków po steroidach może również korzystnie oddziaływać na HTZ. 
Nieznana jest dokładna patologia tworzenia się zmarszczek. Wykazano, że HTZ zmniejsza ilość i głębokość zmarszczek. Zanikowe blizny po trądziku wydają się reagowaqć na leczenie estrogenami. Jontoforeza estriolowa poprawia bliznowacenie w trądziku. 
Dalsze badania mają na celu wykorzystanie estrogenów w leczeniu przewlekłych ran skóry. Zachodzi możliwość leczenia przewlekłych odleżyn i owrzodzeń żylakowych i cukrzycowych estrogenami w celu przyspieszenia procesu gojenia. 

Oczy
Wiele zaburzeń widzenia jest związanych ze stanem niedoboru estrogenów w menopauzie. W rzeczywistości receptory estrogenowe można stwierdzić w większości głównych składników oka. Zmianami narządu wzroku mogącymi wynikać ze stanu niedoboru estrogenów w menopauzie są zależne od wieku zwyrodnienie plamki, jaskra, zaćma i zespół suchego oka.

Zależne od wieku zwyrodnienie plamki 
Zależne od wieku zwyrodnienie plamki jest najczęstszą przyczyną utraty widzenia w Świecie Zachodnim. Receptor estrogenowy alfa (65 kDa) jest obecny w siatkówce młodych miesiączkujących kobiet, ale nie znajduje się go w siatkówce mężczyzn i kobiet po menopauzie. Kobiety przechodzące wcześniej menopauzę lub te ze zmniejszoną liczbą lat miesiączkowania (od pierwszej do ostatniej miesiączki) są w największym stopniu zagrożone zależnym od wieku zwyrodnieniem plamki siatkówki. "Dziury" plamki i złogi w siatkówce są najczęściej spotykane u nieleczonych kobiet po menopauzie w przeciwieństwie do kobiet leczonych HTZ. Zwyrodnienie plamki jest związane z patologią naczyniową. Rzeczywiście choroby układu krążenia, nadciśnienie, palenie i hipercholesterolemia są.często związane z zależnym od wieku zwyrodnieniem plamki. Badania techniką Dopplera wykazały spadek przepływu końcowo rozkurczowego i zwiększenie wskaźnika oporności Pourcelota w krążeniu pozagałkowym u kobiet menopauzalnych. Kobiety pomenopauzalne leczone estrogenami miały mniejszy opór naczyniowy w dalszych rejonach tętnicy ocznej. 

Powstanie zaćmy 
Zaćma jest najczęstszą przyczyną zaburzeń widzenia w Europie i USA. Zagrożenie zaćmą jest większe u kobiet o mniejszej ekspozycji na estrogeny jak przy późnej pierwszej miesiączce i u kobiet o mniejszej liczbie lat miesiączkowania. Kobiety pomenopauzalne leczone hormonalnie wydają się być częściowo chronione przed powstaniem zaćmy. U stosujących HTZ stwierdzano zmniejszenie o 49% nieprzezroczystości korowej soczewki i tylnej podtorebkowej nieprzezroczystości. Nabłonek soczewki oka posiada receptory estrogenowe, które pobudzone mogą wpływać zarówno na czynność jak i obecny skład anatomiczny soczewki. 

Jaskra
Ćiśnienie śródgałkowe wydaje się zmieniać zależnie od statusu estrogenowego kobiety. Rzeczywiście znane są opisy przypadków występowania jaskry z otwartym kątem podczas typowych objawów klimakterycznych. Jaskra odpowiadała na miejscowe leczenie oftalmologiczne i HTZ. Jednakże terapia zastępcza stosowana u kobiet pomenopauzalnych bez chorób ocznych zmniejszała ciśnienie śródoczne. Badania prepływu metodą Dopplera wykazuje zmiany w hemodynamice pozagałkowej, która może odpowiadać za powstanie jaskry. HTZ wydaje się wpływać korzystnie na pozagałkową hemodynamikę. 

Zespół suchego oka
Zarówno gruczoły łzowe jak i spojówki posiadają receptory dla steroidów płciowych. Badania przedkliniczne wskazują na wysokie stężenie receptorów estrogenowych w gruczołach łzowych. Niekorzystne zmiany morfologiczne w spojówce są proporcjonalne do długości menopauzy. Schorzenie oczne nazywane pomenopauzalnym suchym zapaleniem rogówki i spojówki jest związane z menopauzą prowadząc do poważnych zmian morfologicznych w nabłonku rogówki. Te zmiany morfologiczne wydają się reagować na HTZ. Jednak musi być podkreślone, że niektóre badania wykazują niekorzystny wpływ na łzawienie u pomenopazualnych kobiet stosujących HTZ. 

Uszy
Utrzymanie równowagi
Badania wykazują niekorzystne zmiany w utrzymaniu równowagi u kobiet po menopauzie. Równowaga jest ważna dla unikania upadków i możliwemu zapobieżeniu następczych złamań. Te niekorzystne zmiany w utrzymaniu równowagi ciała są bardziej nasilone u kobiet z silnymi objawami naczynioworuchowymi. Kobiety pomenopauzalne bez objawów naczynioruchowych nie wydają się cierpieć z powodu kłopotów z równowagą ciała. Najświeższe badania wskazują, że w przypadkach kobiet menopauzalnych z silnymi objawami naczynioruchowymi problemy z równowagą ciała nie ustępują pod wpływem HTZ. 

Słuch
Receptory estrogenowe alfa i beta są obecne w drogach słuchowych i regionach regulujących gospodarkę wodno-elektrolitową. Tradycyjnie, doustne tabletki antykoncepcyjne i ciąża, wiążą się z czuciowonerwową utratą słuchu a u kobiet z otosklerozą obserwuje się pogorszenie w czasie ciąży. Badania przedkliniczne na modelu myszy Turner wskazują na obecność utraty słuchu w związku z całkowitym brakiem estrogenów spowodowanym dysgenezją jajników. Kobiety z zespołem Turnera mają upośledzony słuch w około 40% przypadków. HTZ podawana kobietom z zespołem Turnera nie spowodowała pogorszenia słuchu. W piśmiennictwie opisano tylko jeden przypadek nagłej czuciowonerwowej utraty słuchu i szumu w uszach w następstwie stosowania HTZ. Efekty naczyniowe steroidów jajnikowych mają korzystny wpływ na przepływ krwi w ślimaku działając na funkcję słuchu. 

Usta

Smak
Zmiany czynnościowe kubków smakowych i sieci nerwowej występują w następstwie menopauzy. Wpływ na smak i czynność neuronów prowadzi do niekorzystnych zmian w odczuwaniu smaku. Badania przedkliniczne wskazują, że nieleczone pozbawione jajników szczury wykazują znacznie zróżnicowaną odpowiedź smakową w porównaniu do kastrowanych szczurów leczonych estrogenami. Zmiany w smaku są również nasilona podczas menopauzy z powodu zmniejszenia wydzielania śliny, przykrego odczuwania bodźców i zanikowego zpalenia dziąseł. Ponadto, zmysł smaku jest następnie powikłany pomenopauzalną osteoporozą szczęk, próchnicą zębów zapaleniem okołozębowym. 

PIŚMIENNICTWO:
Skóra
Raurano L, Punnonen R. Wirking einer oraler estrogentherapie mit oestrolsuccinat auf die haut hestieter. (Effect of oral estrogen treatment with estriol succinate on the skin of castrated women). Z Haut Giehlechtskr 1969; 44:463-70
Punnonen R. On the effect of castration and peroral estrogen therapy on the skin. Acta Obst-Gynecol Scand 1971: 9; 32.
Brincat M, Moniz E, Studd JW, Darbury AJ, Mago S A, Cooper D. Sex hormones and skin collagen content in postmenopausal women.
Br Med J. (Clin Med Ed) 1983; 287; 1337-8
Brincat M, Galea R. The Skin and Hormone Replacement Therapy. In Hormone Replacement Therapy and the Skin. Ed. Brincat M.P. Parthenon Publishing London, 2001; Chp. 1 Pg 1-19.
Henry F, Pierard Franchimont C, Cannersburgh. G, Pierard G F. Age related changes in facial skin contour on rheology. J Ann Geriatr Sec.1997; 45; 220-2.
Schmidt JB, Binder M, Macheiner W, Breiglmayer C. New treatment of atrophic acne scan by iontophoresis with estriol and tretoin.
Int J Dermatol 1995; 34 ; 53-7
Ashcroft GS, Dodsworth J, Van Boxtel et al. Estrogen accelerates cutaneous wound healing associated with increase in TGF beta 1 levels.
Nature Med 1997; 3 ;1209-15.
Calvin M and Young S R. Estrogens and wound healing. In Hormone Replacement Therapy and the Skin. Brincat M.P. Ed. 2002 Chp 12 pg 155-169.


Oczy
Age-related macular degeneration
Ogueta SB; Schwartz SD; Yamashita CK; Farber D B. Estrogen receptor in the human eye: influence of gender and age on gene expression.
Invest-Ophthalmol-Vis-Sci. 1999 Aug; 40 (9): 1906-11
Snow, -K-K; Seddon, -J-M Do age-related mascular degeneration and cardiovascular disease share common antecedents?
Ophthalmic_Epidemiol. 1999 Jun; 6 (2): 125-43
Lang Y, Lang N, Ben-Ami, Garzozi H The effects of hormone replacement therapy (HRT) on the human eye
Harefuah, 141 (3): 287-91, 313, 312 2002
Atilla H, Arslanpen A, BatioA Ylu F, Eryilmaz T, AytaA S, Ozcan H, Kurtay G Effect of homone replacement therapy on ocular hemodynamics in postmenopausal women.
Eur J Phthalmol, 11 (3) : 277-80
LaA in S, OruA S, Karaca S, KusA u K, Koyuncu F, Uyar Y, Caglar H.Assessment of the effectiveness of postmenopausal tibolone therapy on neural functions by measuring visual evoked potentials: a placebo-controlled study. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol, 98 (1) : 72-6 2001
Perkins Stephen L; Kim JE; Pollack, John S Merrill, Pauline T Clinical characteristics of central serous chorioretinopathy in women.
Ophthalmology. 2002 Feb; 109 (2) : 262-6
Harris A; Harris M; Biller J; Garzozi H; Zarft D; Ciulla TA; Martin B Aging effects the retrobular circulation differently in women and men
Arch Ophthalmol. 2000 Aug; 118 (8) : 1076-80
Wickham LA; Gao J; Toda I; Rocha EM; Ono M; Sullivan DA Identification of androgen, estrogen and progesterone receptor mRNAa in the eye. Acta Ophthalmol Scand. 2000; 78 (2) : 146-53
Anonymous Risk factors for idiopathic macular holes. The Eye disease Case-Control Study Group. Am J Ophthalmol. 1994 Dec 15; 118 (6) : 754-61
Smith, -W; Mitchell, -P; Wang,-J-J Gender, oestrogen, hormone replacement and age-related macular degeneration: results from the Blue Mountains Eye Study.
Aust-N-Z-J-Ophthalmol. 1997 May; 25 Suppl 1: s13-5
Anonymous Risk factors for neovascular age-related macular degeneration. The Eye Disease Case-Control Study Group.
Arch-Ophthalmol. 1992 Dec; 110 (12) : 1701-8


Powstanie zaćmy
Klein BE; Klein R; Ritter L-Is there evidence of an estrogen effect on age-related lens opacities? The Beaver Dam Eye Study.
Serrander, -A-M; Peek, -K-E Changes in contact lens comfort related to the menstrual cycle and menopause. A review of Articles.
J Am Optom Assoc. 1993 Mar;64 (3) : 162-6
Cumming RG; Mitchell P. Hormone replacement therapy, reproductive factors, and catarct. The Blue Mountains Eye Study. Am J E
pidemiol. 1997 Feb 1; 145 (3) : 242-9
Weintraub JM, Taylor A, Jacques P, Willett WC, Rosner B, Colditz GA, Chylack LT, Hankinson SE. Postmenopausal hormone use and lens opacities. 
Ophthalmic Epidemiol, 2002 9 (3): 179-90
Younan C, Mitchell P, Cumming RG, Panchapakesan J, Rochtchina E, Hales AM. Hormone replacement therapy, reproductive factors and the incidence of cataract and cataract surgery: The Blue Mountains Eye Study.
Am J Epidemiol, 155 (11): 2002 997-106
Worzala K, Hiller R, Sperduto RD, Mutalik K, Murabito JM, Moskowitz M, D'Agostino RB, Wilson PW. Postmenopausal estrogen use, type of menopause, and lens opacities: the Framingham studies.
Arch Intern Med, 161 (11) : 1448-54 2001
Freeman EE; Munoz B; Schein OD; West SK. Hormone replacement therapy and lens opacities: the Salisbury Eye Evaluation project.
Arch-Ophthalmol. 2001 Nov; 119 (11) : 1687-92

Jaskra
Sator, MO; Akramian J; Joura EA; Nessmann A; Wedrich A; Gruber D; Metka M; Huber JC. Reduction of intraocular pressure in a glaucoma patient undergoing hormone replacement therapy.
Maturitas. 1998 May 20; 29(1): 93-5
Sator MO; Joura EA; Frigo P; Kurz C; Metka M; Hommer A; Huber JC Hormone replacement therapy and intraocular pressure.
Maturitas. 1997 Sept; 28(1): 55-8
HarrisYitzhak M; Harris A; Ben Refael Z; Zarfati D; Garzozi HJ; Martin BJ Estrogen-replacement therapy: effects on retrobulbar hemodynamics.
Am-J-Ophthalmol. 2000 May; 129(5): 623-8


Zespół suchego oka
Oko A, Jurowski P, OAR The influence of the hormonal replacement therapy on conjunctival epithelium morphology among peri- and postmenopausal women.
Klin Oczna, 103(4-6): 183-6 2001
OkoA, A, Jurowski P, GoAR. The influence of the hormonal replacement therapy on the amount and stability of the tear filmamong peri- and postmenopausal women.
Klin Oczna, 103(4-6): 177-81 2001
Schaumberg DA; Buring JE; Sullivan DA; Dana MR Hormone replacement therapy and dry eye syndrome.
JAMA. 2001 Nov 7; 286(17): 2114-9
Vecsei PV; Kircher K; Kaminski S; Nagel G; Breitenecker G; Kohlberger PD Immunohistochemical detection of estrogen and progesterone receptor in human cornea.
Maturitas. 2000 Oct 31; 36(3): 169-72
Sullivan DA; Edwards JA; Wickham LA; Pena JD; Gao J; Ono M; Kelleher RS Identification and endocrine control of sex steroid binding sites in the lacrimal gland.
Curr-Eye-Res. 1996 Mar; 15(3): 279-91

Uszy
Postural balance
Ekblad S; Bergendahl A; Enler P; Ledin T; Mollen C; Hammar M Estrogen effects on postural balance in postmenopausal women without vasomotor symptoms: a randomised masked trial.
Source Obstetrics and Gynaecology, 95(2):278-283 2000
Ekblad S; Bergendahl A; Enler P; Ledin T; Mollen C; Hammar M Disturbance in postural balance are common in postmenopausal women with vasomotor symptoms.
Climacteric. 2000 Sept; 3(3): 192-8

Słuch
Hultcrantz M; Stenberg AE; Fransson A; Canlon B Characterization of hearing in an X, O 'Turner mouse'.
Hear-Res. 2000 May; 143 (1-2): 182-8
Landin-Wilhelmsen K; Bryman I; Windh M; Wilhelmsen L Osteoporosis and fractures in Turner syndrome-importance of growth promoting and oestrogen therapy.
Clin-Endocrinol-(Oxf). 1999 Oct; 51(4): 497-502.
Stenberg AE; Wang H; Sahlin L; HultcrantzM Mapping of estrogen receptors alpha and beta in the inner ear of mouse and rat.
Hear-Res. 1999 Oct; 136(1-2): 29-34
Stenberg AE; Wang H Fish J, Schrott Fischer A, Sahlin L, Hultcrantz M Estrogen receptors in the normal adult and developing human inner ear and in Turner's syndrome.
Hear-Res. 157(1-2):87-92 2001
Strachan D Sudden sensorineural deafness and hormone replacement therapy
J-Laryngol-Otol. 1996 Dec; 110(12): 1148-50
Sylven L; Hagenfeldt K; Brondum-Nielsen K; von-Schoultz B Middle-aged women with Turner's syndrome. Medical status, hormonal treatment and social life.
Acta-Endocrinol-(Copenh). 1991 Oct; 125(4): 359-65
Laugel GR; Dengerink HA; Wright JW Ovarian steroid and vasoconstrictor effects on cochlear blood flow.
Hear-Res. 1987 Dec 31; 31(3): 245-51

Usta
Taste
Eriedlander AH The physiology, medical management and oral implications of menopause.
J-Am-Dent-Assoc. 2002 Jan; 133(1): 73-81
Clarke SN; Ossenkopp KP Hormone replacement modifies cholecystokinin-induced changes in sucrose palatability in ovariectomized rats.
Peptides. 1998; 19(6): 977-85