 Tal-menopawsa
 Zmien tal-menopawsa
Xorta ta’ ]ajja
Ostjoporo\i
Mard tal-qalb
Onkolo[ija
Il-[ilda u l-Organi tal-}ass
Sess u sesswalitŕ
Sintomi psikolo[i`i
Studji li g]adhom g]addejjin
Laqg]at
Asso`jazzjonijiet/G]aqdiet
Kuntatti
Ikkuntatjana
|
In-nisa ‘l-fuq mis-60 sena jmutu l-iktar kaw\a tal-mard tal-koronarji (CAD) u l-puplesiji. Mara ta’ 50 sena g]andha 50 fil-mija `ans li jkollha mard tal-qalb f’ ]ajjitha u g]andha xi 30 fil-mija probabilita` li tmut bil- mard tal-qalb. Puplesija hija kaw\a prin`ipali ta’ mwiet u disabilita` fin-nisa fid-dinja tal-punent u dan l-a]]ar il-figuri wrew li mara minn kull sitta tmut min puplesija. F’kull kategorija l-mard tal-qalb hu ag]ar fin-nisa milli fl-ir[iel spe`jalment f’dawk li jkollhom id-dijabete. G]alhekk kontra g]al dak li ja]sbu ]afna, in-nisa jista’ jaqbadhom mard tal-qalb u g]alhekk huwa ra[onevoli li jittie]du passi biex inaqqsu r-riskju ta’ mard tal-qalb fin-nisa b]alma jsir fl-ir[iel.
Il-ka\i ta’ mard tal-qalb u puplesiji ji\diedu wara l-menopawsa. Dan il-pro`ess ji\died flimkien mal-bdil metaboliku li jwassal g]al \ieda fir-riskju ta’ mard tal-qalb. Dan is-sindromu metaboliku marbut mal- menopawsa jinkludi fih; \ieda fil-pi\, bdil fix-xa]am fid-demm, re\istenza g]all-insulina, bdil fil-[ewwieni tal-arterji kif ukoll \ieda fil-”homocysteine, Lp (a)” u fil-livell tal-fatturi li jg]inu sabiex id-demm jag]qad. Is-sostiztuzzjoni tal-estro[eni jista’ jbiddel dan kollu u j[ib kollox g]an-normal. Kura bl-estro[enu tbaxxi l-LDL kolesterol u \\id l-HDL kolesterol filwaqt li tnaqqas, ir-re\istenza tal-insulina, il-”homocysteine” u “ Lp (a)” kif ukoll i[[ib g]al a]jar il-funzjoni tal-endoteljum, l-inforra ta’ [ewwa tal-arterji. Ta’ min isemmi li jista’ jkun hemm effetti metaboli`i ]\iena ukoll b]al \ieda fit-trigli`eridi, fil-protejina C-reattiva u fil-fatturi li jg]inu sabiex id-demm jag]qad.
Il-bilan` ikkumplikat li je\isti bejn dawn il-fatturi li jwessg]u u jdejqu l-arterji u s-sustanzi li jippermettu dan i\ommu i`-`irkolazzjoni ta]dem tajjeb (4,5). L-“acetyl-cholin” i[ieg]el l-arterji jitwessg]u waqt li l-“endothelin” jdejqu l-arterji. Meta nixjie]u din il-funzjoni vaskulari ma tibqax ta]dem tajjeb. Dan ji[ri mal- 40 sena fl-ir[iel imma fin-nisa dan ji[ri wara l- menopawsa. Dan il-fatt ta’l-a]]ar juri l-funzjoni importanti tal-estro[eni fuq i`-`irkolazzjoni. L-estro[eni ja]dmu fuq is-sistemi tal-a`idu nitriku, fuq il-“prostacyclins” u fuq l-“endothelin”. Ja]dmu ukoll b]ala inibituri tal “ACE” kif ukoll billi jimblukkaw il-kanali tal-kal`jum. Min]abba li l-estro[eni iwessg]u l-arterji, ir-re\istenza fl-arterji tonqos u g]alhekk ikun hemm `irkolazzjoni i\jed tajba u a]jar g]at-tessuti. L-anatomija tal-qalb tinbidel fil- menopawsa bil-]itan tal-qalb ji]xienu. Dan l-effett jista’ jitwaqqaf bl-estro[eni (6), Dawn is-sejbiet jaqblu mal-fatt li l-estro[enu jikkaw\a `irkolazzjoni tajba fil-qalb (7). Il-]xuna ta\-\ew[ saffi tal-arterja karotide l-intima u l-medja, li jistg]u jitkejlu bl-ultrasawnd, huma sinjali tajba tal-aterosklero\i fl-arterji koronari. Dan il-kejl, intu\a f’]afna studji li ]arsu lejn ir-riskju ta’ attakki tal-qalb u ta’ puplesija.
}afna studji kbar urew li l- menopawsa hi asso``jata mal-]itan tal-karotide ]oxna u li n-nisa li jie]du l-HRT kellhom arterji a]jar b’]itan i\jed dojoq. (8,9) Dawn l-istudji juru li l-ormoni jipprote[u `-`irkolazzjoni, possibilment billi jittardjaw il-formazzjoni tal-ateroma fl-arterji.
S’issa konna qed niddiskutu l-i\vilupp u r-ri\ultat tal-formazzjoni ta’din l-ateroma, imma x’effett g]andu l-HRT fuq ateroma li di[a iffurmat? L-istudju ERA (Estrogen Replacement and Atherosclerosis) ]ares lejn din il-problema billi saru diversi ritratti tal-vini tal-qalb - an[jogram, qabel man-nisa bdew il-kura bl-HRT u [ie ripetut wara 3-5 snin (10). Il-konklu\joni ta’ dan l-istudju wera li ma kienx hemm differenza bejn dawk li jie]du l-HRT u dawk li ma ji]dux. Studju importanti ie]or, ri`entement e\amina l-effett tal-kura bl-ormoni fuq il-progress tal-aterosklero\i tal-karotide f’nisa b’sa]]ithom imma li kellhom l-intima u l-medja ]oxnin i\jed minn 1mm meta bdew il-kura (11). Meta re[g]u [ew e\aminati wara 48 gimg]a instab li ma kienx hemm differenza bejn dawk li kienu jie]du l-ormoni u dawk li ma kinux. Bil-maqlub g]al dan l-istudju, studju ie]or wera li l-aterosklerozi fil-karotide wara sentejn kienet inqas f’dawk in-nisa li kienu jie]du l-estro[eni milli f’dawk li ma kienu jie]du xejn (12). Jidher g]alhekk li l-estro[eni i]arsu n-nisa milli ji\viluppaw l-aterosklero\i, imma meta dan il-pro`ess jibda l-ormoni ma g]andhomx ]afna effett. Studji fuq ix-xadini juru li dan huwa l-ka\ (13).
Mill-lat prattiku dak li jimporta hu jekk l-HRT inaqqass jew le r-riskju tal-mard kardjovaskulari. Kien hemm ]afna studji fuq dan is-su[[ett, u l-ma[[oranza wrew li l-HRT huwa ta‘ benefi`ju billi jnaqqas ir-riskju tal-mard tal-koronari (CAD)(14). Importanti ta’ min jg]id li dawn l-istudji, il-ma[[oranza tag]hom kienu bba\ati fuq osservazzjoni biss
L-ikbar serje ppublikata fuq il-prevenzjoni primarja huwa l-istudju Amerikan dwar Sa]]et l-Infermiera (Nurses Health Study). F’dan l-istudju ]adu sehem 70,000 mara fil-menopawsa (15). Ir-riskju relativ g]all-episodju ta’ mard tal-koronarji matul 20 sena li damu fl-istudju kien ta’ 0.54 g]al dawk in-nisa li jie]du l-estro[eni. Ir-ri\ultati dwar l-HRT u r-riskju tal-puplesija huma i\jed problemati`i biex tinterpretahom g]ax mhux b]al fil-ka\ ta`-CAD, dawk in-nisa li ]adu do\a normali jew og]la t’estro[eni (con[ugati) kellhom riskju g]ola ta’ puplesija, filwaqt li dawk li kienu ]adu do\a baxxa t’estro[eni kienu protetti mill-puplesija.
It-tieni studju dwar il-Prevenzjoni tal-Kan`er (Cancer Prevention Study II) indirizza l-mortalita` minn mard kardjovaskulari f’nisa fil-menopawsa li kienu b’sa]]ithom(16).In-numru ta’ pazjenti kien kbir ]afna – xi 290,000 parte`ipanta- u dawn baqg]u ji[u g]al visti g]al 12-il sena. Kien hemm 12% li kienu qed jie]du l-ormoni u 22% li kienu jie]du l-ormoni fil-passat. Matul il-visiti ta’wara xi 31,000 mara mietu. L-u\u tal-ormoni kien asso``jat ma’ tnaqqis ta’ 34% fir-riskju g]a`-CAD u ma’ tnaqqis ta’ 19% fir-riskju g]al-puplesija. Publikazzjoni ri`enti mill- istudju Amerikan dwar Sa]]et l-Infermiera (Nurses Health Study) jpo[[i l-protezzjoni g]all-qalb mill-HRT f’perspettiva differenti (17). Dan l-artikolu analizza x-xejra tal-ka\i ta`-CAD fl-Istati Uniti tal-Amerika bejn 1980 u 1994. Dan l-istudju issu[erixxa li t-tnaqqis ta’ 31% tal-ka\i ta`-CAD matul dan i \-\mien kien dovut g]al ikel i\jed bnin u a]jar, inqas tipjip, u fit-tielet post - \ieda fl-u\u tal-ormoni wara l-menopawsa.
F’dan i\-\mien ta’ medi`ina ibba\ata fuq l-evidenza a]na nistennew li jkollna risposti `ari fuq il-prevenzjoni permezz tal-HRT. Dan g]andu ji[i minn studji ba\ati fuq sistemi sodi fejn grupp ta’ nisa jie]du l-ormoni u grupp ma jie]dux imma fejn la t-tabib u lanqas il-pazjenta ma jkunu jafu x’qedg]in jie]du hlief wara l-istudju. Studju mibni hekk kien l-HERS (Heart and Estrogen/Progestin Replacement Study) (18). F’dan l-istudju [ew mi[bura 2763 mara fil- menopawsa, li kellhom inqas min 80 sena (medja 67 sena) u li kellhom evidenza ta’ mard tal-qalb (CAD). Dawn in-nisa [ew maqsuma f’\ew[ gruppi, grupp minnhom ing]ata l-HRT (Premarin 0.625mg u MPA 2.5mg kuljum) u l-grupp l-ie]or ing]ata pla`eba g]al 5 snin. Is-sorpri\a [iet fir-ri\ultati li ma wrew l-ebda differenza fil-ka\i ta’mard tal-qalb, fil-mortalita`, fl-attakki tal-qalb u fil- puplesiji bejn i\ -\ew[ gruppi. Dan minkejja li kien hemm tnaqqis fil-LDL-kolesterol u \ieda fil-HDL kolesterol f’dawk li kienu jie]du l-ormoni. Barra minnhekk kien hemm \ieda fit-trombo\i fil-grupp ta’ nisa kkurati bl-HRT. Dan ir-ri\ultat ta’l-istudju HERS feta] diskussjoni s]i]a fuq kemm hu floku li jing]ata l-HRT g]al \mien twil b]ala prevenzjoni g]all- mard tal-qalb.
Din id-diskussjoni kibret min]abba li parti minn studju ie]or (WHI) “Woman’s Health Initiative” intemmet ]esrem, qabel i\-\mien. Dan l-istudju fuq il-prevenzjoni primarja ma wera l-ebda benefi``ju kardjovaskulari f’16000 mara fil- menopawsa li kienu jie]du l-ormoni g]al 5 snin. Anzi kien hemm i\jed effetti sekondarji f’dan il-grupp. I\-\ieda fir-riskji ta’ kan`er tas-sider kien b]al fi studji o]rajn. Ir-ri\ultati ta’l-istudju HERS u WHI waddbu dell ikra] fuq l-HRT u l-prevenzjoni tal-mard tal-qalb. Dan [ab mieg]u paniku fil-pubbliku l-iktar min]abba misinformazzjoni. I\-\ew[ studji kellhom nisa ‘l fuq mis-sittin sena u g]alhekk ir-ri\ultati ma jistg]ux jitqabblu ma dawk f’nisa fil-bidu tal- menopawsa. I\-\ew[ studji u\aw medi`ina jisimha PremPro, ta]lita spe`ifika ta’ CEE -MPA, u allura ma nistg]ux ng]idu li kull medi`ina g]andha l-istess effetti.
B’daqshekk fejn ninsabu fis-sena 2002? Kif nistg]u ni[bru flimkien ir-ri\ultati klini`i u epidemjolo[I`i?
L-effetti tal-ormoni femminili fuq is-sistema kardjovaskulari g]andhom ]afna lati u huma kumplessi ]afna. L-effetti tal-esto[eni u l-pro[esteron huma differenti, jiddependu fuq il-marda, fuq il-kwantita` kif ukoll fuq l-organu li jkunu qed ja]dmu fuqu. Barra minnhekk l-interpretazzjoni ta’ studji fuq popolazzjonijiet jo]olqu problemi fihom infushom, min]abba ]afna fatturi li j]awdu l-istampa kif ukoll im]abba \balji fil-metidolo[ija li jidhru biss wara li jintemmu l-istudji. Jidher g]alhekk li f’sitwazzjoni ikkumplikata b]al din mhux possibli li naslu g]al xi konklu\jonijiet jew biex nag]tu pariri. Il-parir lit-tobba hu li huma g]andhom jaraw il-problema mill-lat [enerali u ma jintilfux fid-dettalji. It-tobba g]andhom jag]tu kura individwali\\ata ]alli n-nisa jie]du l-I\jed benefi``ji u l-inqas effetti sekondarji. I\-\ew[ fatturi ewlenin g]aliex g]andna nu\aw l-HRT huma li l-HRT inaqqas l-effetti tal- menopawsa u dan qatt ma [ie mi`]ud u joffri protezzjoni g]al kontra l-ostejopro\i. Imma ma g]andniex nag]tu l-HRT g]al prevenzjoni tal-mard tal-qalb jew tal-puplesiji.
References
1) Grady D, Rubin SM, Petiti DB, et al. Hormone therapy to prevent disease and prolong life in postmenopausal women. Ann Intern Med 1992;117:1016-1037.
2) Bonita R, Epidemiology of stroke. Lancet 1992;339:342-344.
3) Spencer CP, Godsland IF, Stevenson JC. Is there a menopausal metabolic syndrome? Gynecological Endocrinology. 1997;11:341-355.
4) Mendelsohn ME, Karas RH. Mechanisms of disease: the protective effects of estrogen on the cardiovascular system. N Engl J Med 1999;340:1801-1811.
5) Austin CE. Chronic and acute effects of oestrogens on vascular contractility. J Hypert 2000;18:1365-1378.
6) Pines A, Fisman EZ, Levo Y, et al. Menopause-induced changes in left ventricular wall thickness. Am J Cardiol 1993;72:240-241.
7) Rosano GMC, Sarrel PM, Poole-Wilson PA, et al. Beneficial effect of oestrogen on exercise-induced myocardial ischemia in women with coronary artery disease. Lancet 1993;342:133-136.
8) Dobs AS, Nieto FJ, Szklo M, et al. Risk factors for popliteal and carotid wall thickness in the Atherosclerosis Risk in Communities (ARIC) Study. Am J Epidemiol 1999;150:1055-1067.
9) Joakimsen O, Bonaa KH, Stensland-Bugge E, Jacobsen BK. Population-based study of age at menopause and ultrasound assessed carotid atherosclerosis. The Tromso study. J Clin Epidemiol 2000;53:525-530.
10) Herrington DM, Reboussin DM, Brosnihan KB, et al. Effects of estrogen replacement on the progression of coronary artery atherosclerosis. N Engl J Med 2000;343:522-529.
11) Angerer P, Stork S, Kothny W, Schmitt P, von Schacky C. Effect of oral postmenopausal hormone replacement on progression of atherosclerosis. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2001;21:262-268.
12) Hodis HN, Mack WJ, Lobo RA, et al. Estrogen in the prevention of atherosclerosis. A randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Ann Intern Med 2001;135:939-953.
13) Mikkola TS, Clarckson TB. Estrogen replacement therapy, atherosclerosis and vascular function. Cardiovasc Res 2002;53:605-619.
14) Barrett-Connor E, Grady D. Hormone replacement therapy, heart disease, and other considerations. Annu Rev Public Health 1998;19:55-72.
15) Grodstein F, Manson JE, Colditz GA, et al. A prospective, observational study of postmenopausal hormone therapy and primary prevention of cardiovascular disease. Ann Intern Med 2000;133:933-941.
16) Rodriguez C, Calle EE, Patel AV, et al. Effect of body mass on the association between estrogen replacement therapy and mortality among elderly US women. Am J Epidemiol 2001;153:145-152.
17) Hu FB, Stampfer MJ, Manson JE, et al. Trends in the incidence of coronary heart disease and changes in diet and lifestyle in women. N Engl J Med 2000;343:530-537.
18) Hulley S, Grady D, Bush T, et al. Randomized trial of estrogen plus progestin for secondary prevention of coronary artery disease in post menopausal women. JAMA 1998;280:605-613.
19) Writing Group for the Women's Health Initiative Investigators. Risks and benefits from the women's Health Initiative in healthy postmenopausal women. JAMA, 2002;288:321-333.
|
