 Tal-menopawsa
 Zmien tal-menopawsa
Xorta ta’ ]ajja
Ostjoporo\i
Mard tal-qalb
Onkolo[ija
Il-[ilda u l-Organi tal-}ass
Sess u sesswalità
Sintomi psikolo[i`i
Studji li g]adhom g]addejjin
Laqg]at
Asso`jazzjonijiet/G]aqdiet
Kuntatti
Ikkuntatjana
|
Dwar l-ostjoporo\i
Awtur:
J. S. Dexeus
gynaecologist
Rivedut l-a]]ar: 21/02/2003
l-Ostjoporo\i tista’ ti[i evitata. G]alkemm i[[ib mag]ha ]afna mard u anke mewt, ostjoporo\i primarja mhix marda fil-propju sens tal-kelma.
G]al din ir-ra[uni, nistaw nanti`ipaw li fis-seklu li jmiss se nibdew naraw l-ostjoporo\i mill-lat storiku b]al ma llum naraw ir-riketzja, u n-nuqqas ta’ vitamina D. Biex nil]qu dan il-g]an irridu nie]du ]sieb \ew[ fatturi:
- Nedukaw il-poplu dwar l-importanza li jkun hemm l-ikbar ammont/]xuna ta’ g]adam possibli qabel il-menopawsa.
- Inda]]lu fis-sistema tas-sa]]a me\\i sabiex insibu dawk in-nisa li g]andhom l-i\jed `ans li jkollhom ostjoporo\i. Dawn il-me\\i g]andhom ikunu fa`ilment a``essibli u bla ]las.
Jekk jirnexxielna nag]mlu dan inkunu nistg]u nipprevenu l-ostjoporo\i. L-ostjoporo\i hija kundizzjoni tal-iskeletru karetteri\\ata minn nuqqas t’ g]adam u l-istruttura tal-g]adam tmur lura. Dawn iwasslu sabiex l-g]adam isir i\jed fra[li u g]alhekk jinkisser i\jed malajr. It-tlett fatturi ewlenin li huma responsabbli g]all-fra[ilita` tal-g]adam huma:
- Nuqqas fil-kwantita` tal-g]adam
- Tiswija mhix tajba tal-]sara ikka[unata mill-u\u normali tal-g]adam. Din i[ib mag]ha ksur fil-pjan`i tal-g]adam “cancellous”.
- Waqg]at
Id-deterjorament fl-anatomija tal-g]adam ma tistax tintlema] klinikament imma tista tinstab billi wie]ed isib li l-kwantita` tal-g]adam li qieg]ed jonqos. F’dan il-kuntest huwa mportanti li nag]mlu differenza bejn:
-
Ostjopenja: Nuqqas fil-kwantita` tal-g]adam min]abba nuqqas ta’ produzzjoni ta’ g]adam; m’hemm l-ebda ra[uni;
- Ostjoporo\i: Marda tal-iskeletru b’nuqqas t’ g]adam u deterjorament tal-arkitettura tal-g]adam. Twassal g]al g]adam dg]ajjef u g]alhekk jinkiser malajr.
Ostjopenja hi fattur ta’ riskju; ostjoporo\i hija kundizzjoni. L-ostjoporo\i i\jed komuni fin-nisa milli fl-ir[iel u tinstab l-iktar wara l- menopawsa. Hija i\jed komuni fin-nisa bojod milli fin-nisa ta’kulur.
75 sa 85 fil-mija tas-sa]]a tal-g]adam hi dovuta g]al-kwantita` t’ g]adam. L-g]an ewlieni huwa li nindunaw bin-nuqqas fil-kwantita` tal-g]adam (ostjopenja) kmieni kemm jista’ jkun. B’hekk inkunu nistg]u in\idu l-kwantita` t’ g]adam qabel ma tasal il-menopawsa, li hi asso`jata ma’ telf t’g]adam hekk kif jg]addu s-snin.
Fil-pre\ent, a]na nfittxu u nikkuraw l-ostjoporo\i wara l-menopawsa u f’nisa anzjani. Il-pro`ess tal-ostjoporo\i jibda’ mall-ewwel menstrwazjoni. Dan huwa fatt li ]afna nisa – u t-tobba tag]hom - g]andhom japprezzaw.
Min]abba l-fatt li-ostjopenja tista’ twassal g]al ostjoporo\i wara l- menopawsa, huwa mportanti li nie]du dawn il-passi sabiex nevitaw l- ostjoporo\i wara l-menopawsa.
- Qabel il-menopawsa: In-nisa g]andhom jippruvaw lil]qu l-ikbar kwantita` t’ g]adam possibli (prevenzjoni primarja).
- Madwar il-menopawsa: In-nisa g]andhom jaraw li l-kwantita` tal-g]adam mhix tonqos i\\ejjed permezz ta’ testijiet apposta.
- Wara il-menopawsa: In-nisa g]andhom jkomplu jaraw li l-g]adam ma jonqosx u jie]du mizuri biex ipattu jekk dan ji[ri.
l-ostjoporo\i hija fenomenu so`jali min]abba li tolqot bejn 15 u 20 miljun mara fl-Istati Uniti biss. Il-ksur tal-koxxa dovut g]al-ostjoporo\i i\\id ]afna n-nefqa tas-sistema tas-sa]]a ta’ dak il-pajji\ (L-Istati Uniti). In-nefqa min]abba ksur ie]or b]al dak tal-irkikel tad-dahar u bnadi o]rat tal-[isem mhix mag]rufa. It-tobba jikkuraw lill-individwi; it-tbatija fi\ika u psikolo[ika fuq in-nisa, min]abba l-effetti fit-tul ta’ ksur, deformitajiet u u[ieg] fid-dahar, ma g]andha l-ebda prezz.
Min]abba l-progress li sar fit-teknolo[ija kif ukoll il-fatt li sirna nifhmu dan il-pro`ess tal-ostjoporo\i a]jar, illum nafu li qatt ma huwa:
-
Kmieni biex tevita (l-istruttura tal-g]adam ma tistax tin[ieb lura anke jekk l-g]adam ji\died.
- Tard biex nikkuraw ostejopenja u osteporo\i (artikli re`enti juru l-effett posittiv tal-HRT fuq l-osteoporo\i, anke tard fil-menopawsa u f’ka\i ta’ osteoporo\i avvanzata)
Minkejja dak li jing]ad, it-testijiet tal-g]adam f’nisa f’sa]]ithom, fil- menopawsa, huma flus minfuqa sewwa mid-dipartimenti tas-sa]]a.
Metodu [did g]al-qis tal-g]adam (desitometrija) bl-ultrasound jista’ ikollu post fi djanjo\i bikrija tat telf t’ g]adam g]aliex dan it-test huwa or]os u i\jed fa`li biex isir mid-desitometrija bl-xrays.
B]ala prevenzjoni primarja f’eta` \g]ira, wie]ed jista’ `ertament jag]mel ]afna affarijiet biex itejjeb l-g]adam, b]al:
- Ezer`izzju fi\iku adattat
- Ikel tajjeb (nag]\lu ikel li jkun fih il-kal`ium)
- Mod t’g]ajxien tajjeb (nevitaw it-tipjip, l-alko]ol, u n-nuqqas t’ e\er`izzju, e``...)
- U\u ta’ kura li twaqqaf il-pro`ess ta’ tnaqqis tal-g]adam (terapija ormonali, SERMs, isphosphonate, suplimentazzjoni ta’ Kal`jum/Viamina D,etc)
It-tobba tal-familja u l-i\jed il-ginekolo[isti g]andhom rwol `entrali fil-prevenzjoni ta’ din il-kundizzjoni. Ghalhekk huwa imperattiv li nkabbru l-prevenzjoni g]al din il-kundizzjoni kemm minn na]a tal-ispejjez g]as-sistema tas-sa]]a kif ukoll g]al-sa]]et in-nisa fil-menopawsa.
Attivita ta’ rimodellar tal-g]adam. L-g]adam huwa tessut attiv ]afna li jinbidel il-]in kollu. Din l-attivita` li tbiddel l-g]adam tvarja minn parti g]all-o]ra tal-g]adma u tiddependi fuq l-eta` u l-istat riproduttiv kif [ej:
Attivita` metabolika fl-g]adam f’ etajiet differenti
|
Childhood: |
Tfulija: Il-formazzjoni t’ g]adam [did fuq il-“periosteum” tkun i\jed mit-tnaqqis fil-parti tal-g]adma mag]rufa b]ala “endosteal”. G]alhekk id-dijametru ta’ barra tal-g]adam jikber |
|
Adolexxenza: |
Ikun hemm formazzjoni t’ g]adam kemm fil-“endosteal” kif ukoll fil- wi`` tal- “periosteum”. G]alhekk l-g]adma tikber kollha kemm hi. |
|
|g]o\ija: |
It-telf tal-g]adam mill-“ Endosteal” ti\died u ssir i\jed mill-formazzjoni t’ g]adam fil-“periosteal”. Dan il-pro`ess jindika l-bidu tat- telf tal-g]adam relatat ma l-eta ` u l-menopawsa. Min]abba f’dan l-“intracortical envelope” jidjieq. Il-mudullun jikber.
|
Referenzi:
- Cummings
SR, Black DM, Rubin SM. Lifetime risks of hip, Colles',
or vertebral fracture and coronary heart disease among white
postmenopausal women. Arch Intern Med. 1989;149:2445-2448.
- Dempster
DW, Lindsay R. Pathogenesis of osteoporosis. Lancet. 1993;341:797-801.
- Kanis
JA. Osteoporosis and osteopenia. J Bone Miner Res. 1990;5:209-211.
- Notelovitz
M. Osteoporosis: screening, prevention and management. Fertil
Steril. 1993;59:707-725.
- Riggs
BL, Melton LJ III. Involutional osteoporosis. N Engl J Med.
1986;314:1676-1686.
- Tosteson
AN, Rosenthal DI, Melton LJ III, Weinstein MC. Cost effectiveness
for screening perimenopausal white women for osteoporosis:
bone densitometry and hormone replacement therapy. Ann Intern
Med. 1990;113:594-603.
- Ettinger
B, Black DM, Mitlak BH, Knickerbocker RK, et al. Reduction
of vertebral fracture risk in postmenopausal women with
osteoporosis treated with raloxifene: results from a 3-year
randomized clinical trial. Multiple Outcomes of Raloxifene
Evaluation (MORE) Investigators. JAMA 1999 Aug 18;282(7):637-45.
Ostjoporo\i
Ra[unijiet: Hu probabli li l-ostjoporo\i hi l-iktar marda metabolika komuni li nsibu fl-g]adam. Ta’ sikwiet din il-kundizzjoni tidher b]ala nuqqas fil-kwantita` tal-g]adam (BM). Normalment il-kwantita` t’ g]adam fil-[isem tinbidel mal-eta`, mar-razza u mas-sess. Ma rridux in]altu l-ostjoporo\i m’ ostjopenja li tfisser nuqqas normali fil-kwantita` tal-g]adam meta nikbru fl-eta`.
Matul ]ajjitna, il-kwantita` ta’ minerali fl-g]adam hi ri\ultat ta’ \ew[ fatturi: il-kwantita` t’ g]adam li jirnexxilna nibnu matul ]ajjitna u r-rata li biha nitilfu minn dan l-g]adam.
Fil-menopawsa n-nisa jitilfu mill-g]adam min]abba \bilan` bejn il-formazzjoni u t-telf tal-g]adam. Ta’ l-ewwel tonqos u l-o]ra ti\did.
Konsegwenzi Tipikament hemm riskju akbar ta’ ksur tal-g]adam waqt li mara tkun qed tag]mel movimenti normali, bl-inqas strapazz.
Tipikament il-ksur hu
- Irkikel tas-sinsla
- Il-parti ta’ fuq tal-koxxa, xirk
- ⅓ t-isfel tal-polz, kustilji, id-drieg], il-pelvi
Imma l-ostjoporo\i wara l-menopawsa mhix marda omo[enja. Te\isti f’ pajji\i aktar minn o]ra, u taffetwa [ruppi i\jed minn o]ra, jiddependi ]afna minn fatturi ta’ riskju u fatturi o]ra predeterminati.
Il-fattur ta’ riskju l-i\jed importanti g]al ksur relatat mal-ostjoporo\i huwa in-nuqqas t’ estrogeni.
Kura: Il-kura ideali hi li tippreveni jew tnaqqas it-telfien fil-kwantita` tal-g]adam li ssehh bi\-\mien u \\omm milli jkun hemm ksur.
Il-kura hi ba\ata fuq: 1. Mi\uri [enerali g]all-prevenzjoni
Dawn il-mi\uri iridu jimbdew mill-iktar fis possibli, anke fl-adolexxenza.
Correct diet
-
Kal`jum:
L-ammont ta’ kal`jum li jittie]ed fit-tfulija u \-zog]\ija huwa wie]ed mill-fatturi l-i\jed importanti. Dan jiddetermina kemm ikollna g]adam f’ [isimna kif ukoll kemm inkunu su[[etti g]all-ksur meta nikbru. Huwa rakkomandat li nie]du mal 1000 milligramma kuljum fil-ka\ ta’ mara madwar il-menopawsa u 1500 milligramma kuljum meta tkun wara l-menopawsa.
Meta l-kal`jum jittie]ed mal-ikel dan ji[i assorbit a]jar minn meta jittie]ed fuq stonku vojt. L-a]jar huwa li d-do\a tinqasam f’ erba` darbiet matul il-jum u l-i\jed filg]axija qabel norqdu.
Dieta normali ming]ajr prodotti tal-]alib fiha xi 300milligramma kal`jum. Tazza ]alib fiha mal-240 milligramma kal`jum u 150 gramma ta’ [obon artab fih 600 milligramma kal`jum.
Barra milli fil-]alib u d-derivati tieg]u, il-kal`jum insibuh ukoll fil-:
Brokkoli, fa\ola, sardin, lew\, ]axix u [ew\.
- Vitamina :
Huwa mportanti wkoll li-jittie]ed ammont normali ta’ vitamina C u manganese
- Florid:
Hemm b\onn bejn litru u \ew[ litri ilma bil-florid fil-[img]a. Min]abba li dan l-ilma issoltu jkun fih is-sodju ma jkunx tajjeb g]al min g]andu l-pressjoni g]olja.
- Karbodrati, xa]am u fosfati:
Il- Karbodrati, xa]am u fosfati g]andhom jitnaqsu
- Kafe`, luminati u protejini:
Huwa mportanti li jitnaqsu l-kwantita` ta’ Kafe` u luminati, kif ukoll ikel li fih ]afna proteini.
- Alko]ol:
Jekk it-trigli`eridi ikunu g]oljin l-alko]ol g]andu jinqata’
I[ene. Good
I[ene tajba tfisser kwalita` ta’ ]ajja a]jar, mhux biss min-na]a tal-ostjoporo\i imma permezz tal-benefi``ju fuq ix-xa]am u karbodrati u l-effett fuq il-]xuna u l-pressjoni g]olja.
- Nixxemxu:
Ix-xemx i\\id il-produzzjoni tal-vitamina D, biex hekk te]lisna minn jew tikkura l-ostjoporo\i. Imma hu ta’ min i\omm f’mo]]u li jekk noqg]odu ]afna fix-xemx ir-riskju ta’ kan`er fil-[ilda ji\died.
- Twaqqaf it-tipjip:
It-tipjiep jikkaw\a telf t’g]adam. Hemm studji li juru li dawk li jpejpu jaslu g]al menopawsa sena jew tnejn qabel nisa li ma jpejpux
t Nuqqas: Nuqqas’e\er`izzju j\id in-nuqqas tal-g]adam u jnaqqas il-formazzjoni tal-g]adam.
}afna studji wrew li programmi t’ e\er`izji li jdumu xhur twal i\idu l-kwantita` t’g]adam fin-nisa wara l-menopawsa
Imma l-e\er`izzju g]andu dejjem ikun adattat g]all-eta` u l-kundizzjoni fi\ika tal-mara.
It-tul ta’ \mien li n]addmu l-muskoli jista jkun i\jed importanti milli s-sa]]a u l-isforz li nu\aw biex nag]mlu din l-attivita`
Nisa li g]adhom \g]ar, kif ukoll nisa fil- jew wara l-menopawsa bla riskju ta’ ksur jistg]u jag]mlu kull tip attivita`.
In-nisa li qedg]in fir-riskju tal-ksur g]andhom jag]mlu dawn l-attivitajiet:
- Mixi: Dan g]andu jsir b’pass mg]a[[el (mill-inqas 30 minuta kuljum)
- G]awm: L-g]awm huwa tajjeb g]all-muskoli tad-dahar, tad-dirg]ajn u tas-saqajn.
Evita e\er`izzju \ejjed
- iklismu: Huwa mportanti li fisjoterapista tag]ti xi parir qabel fuq kif in\ommu ru]na. Dan jinkludi l-g]oli tas-sit u l-]effa. Il-polz g]andu ji[i mkejjel sabiex ma nag]mlux e\er`izzju \ejjed.
- E\er`izzji g]ad-dahar: Dawn il-muskoli huma mqabbdin direttament mal-irkikel tad-dahar. Dan ifisser li meta dawn ja]dmu jistimulaw lill-g]adam biex jissa]]ah. Dawn l-e\er`izzji jridu jkunu dinami`i u ripetittivi
- E\er`izzji li g]andna nevitaw: Dawk in-nisa li g]andhom riskju g]oli li jkollhom ksur ma g]andhomx jag]mlu la aerobika, u lanqas e\er`izzji li jinvolvu qbi\, brim, jew liwi. Dawn n-nisa g]andhom ikollhom sensiela ta’ regoli ba\i`I bhal:
- Jevitaw movimenti f’daqqa
- Ma jerfg]ux affarijiet tqal.
Ji[u mg]allma kif:
- Jitbaxxew kif suppost
- Iqumu mis-sodda
- Jog]qodu bil-qeda
- Jevitaw l-waqg]at
Xi studji wrew li l-e\r`izzju regolari jnaqqas il-fwawar,il-]xuna, il-livell tax-xa]am fid-demm u tejjeb is-sa]]a mentali. B’hekk itejjeb il-funzjoni t' organi o]ra (`irkulazzjoni, fwied, e``). Issa huwa fatt mag]ruf li l-e\er`izju jg]inek t]ossok tajjeb u jista’ jnaqqas is-sintomi tad-dipressjoni, ansjeta` u nuqqas ta’ rqad.
2. Kura farmakolo[ika.
Il-kura ideali sabiex jui[I evitat n-nuqqas fil-kwantita` ta’ g]adam jew biex in[iebu lura dak li nkunu tlifna tkun wa]da fejn nistimulaw il-formazzjoni tal-g]adam waqt li fl-iistess ]in inwaqqfu it-telf tal-g]adam.
Kura t’ ormoni sostitutiva (ara l-kapitlu ie]or)
Kura t’ ormoni mhux sostitutiva :
- Kal`itonin: Dan huwa ormon prodott mit-tirojde.
Il- kal`itonin huwa importanti sabiex inaqqas ir-rata ta’ tnaqqis tal-g]adam fin-nisa wara l-menopawsa. B’hekk inaqqas i`-`ans ta’ ksur.
- Diphosphonates jew biphosphonates: Dawn iwaqqfu it-tnaqqis fl-g]adam u fil-minerali li fih l-g]adam
- Parathormone: (PTH): F’esperimenti fil-laboratorju il-PTH i\id in-numru ta’ `elluli tal-g]adam. Jista` i\id il-kwantita` tal-g]adam meta jing]ata f’do\i \g]ar.
- Fluoride: Il-Fluoride g]andu effett dirett fuq i`-`elluli li jipprodu`u l-g]adam kif ukoll fuq i`-`elluli prekursuri tag]hom.
Il-kal`jum irid jing]ata f’do\a ta’ gramma kuljum. Din m’g]andiex ting]ata flimkien mal-Fluoride.
- Anabolizzanti: I-isterojdi anabolizzanti huma andro[eni li [ew modifikati biex jitnaqsu l-effetti andro[eni`I tag]hom. L-anabolizzanti \iedu l-formazzjoni tal-g]adam meta jintu\aw fin-nisa fil-menopawsa.
A]na na]sbu li b]alissa ma je\istux ka\i fejn g]andhom jintu\aw dawn l-anabolizzanti jekk wie]ed jie]u f’konsiderazzjoni r-riskji potenzjali li g]andhom u li m’humiex a]jar minn medi`inali o]ra.
- It-“thiazides”: Dawn huma dijuteri`I, li ja]dmu billi jnaqqsu l-ammont ta’ kal`jum ma]rug mill-kliewi. Dan l-effett huwa temporanju u jdum biss ftit xhur.
It-“thiazides” jistg]u jitqiesu b]ala alternattiva tajba g]an-nisa li g]andhom b\onn dijuretiku.
WOULD
TIXTIEQ TKUN TAF AKTAR DWAR DAWN IS-SU{{ETTI?
3. Fatturi ta’ riskju
Fatturi ta’ riskju g]al-ostjoporo\i
- Sess femminili
- Nisa bojod jew Asjati`i
- Membri o]ra tal-familja li jbatu bl-ostjoporo\i
- {ilda `ara
- Skeletru \g]ir
- Nuqqas ta’ kal`jum fid-dieta
- menopawsa qabel i\- \mien jew tne]]ija tal-ovarji waqt operazzjoni.
- \mien twil ming]ajr menstruwazjoni (l- \jed waqt li inkunu qed nikbru, u anorexja nervosa)
- Stil ta’ ]ajja sedentarja
- Minn ma g]andux tfal
- Minn jie]u ]afna sodju
- Tipjip
- Minn jie]u ]afna kaffeina
- Minn jie]u ]afna proteini
- Fatturi li inaqqsu l-g]adam (sterojds, tirojde li ta]dem ]afna)
- Minn: "Osteoporosis: a guide to prevention and treatment", pages 27-28. John F. Aloia (Ed.), Leisure Press, Champaign, Illinois (1989).
4.
L- g]adam u l-alko]ol
L-alko]ol inaqqas l-kwantita` tal-g]adam g]ax i]arbat il-metaboli\mu tal-kal`jum u l-fosfru. Barra minhekk jikkaw\a, \ieda fil produzzjoni ta’ sterojdi, l-imsaren ma jassorbux tajjeb, a`ido\i metabolika u tibdil fil-metaboli\mu tal-vitamina D3 [ewwa l-fwied.
5. Ix-xemx u l-vitamina D
Ix-xemx i\\id il-produzzjoni tal-vitamina D, biex hekk te]lisna minn jew tikkura l- ostjoporo\i.
G]andna b\onn ]mistax-il minuta nixxemxu biex ikun hemm l-i\jed bdil minn 7-dehydro cholesterol g]al vitamina D.
Imma r-radjazzjoni b\onnju\a biex issir `ertu ammont ta’ vitamina D hi tlett darbiet iktar fix-xju] milli fi\-\ag]\a]. Dan min]abba li l-[ilda titlef mill-kapa`ita` tag]ha li tag]mel il-vitamina D.
Ta’ min i\omm f’mo]]u li jekk nog]qodu ]afna fix-xemx ir-riskju ta’ kan`er fil-[ilda ji\died.
|
