 Tal-menopawsa
 Zmien tal-menopawsa
Xorta ta’ ]ajja
Ostjoporo\i
Mard tal-qalb
Onkolo[ija
Il-[ilda u l-Organi tal-}ass
Sess u sesswalità
Sintomi psikolo[i`i
Studji li g]adhom g]addejjin
Laqg]at
Asso`jazzjonijiet/G]aqdiet
Kuntatti
Ikkuntatjana
|
Awtur:
A. R. Genazzani
Gynaecologist - Project Coordinator
Rivedut l-a]]ar: 21/02/2003
Sintomi tal-menopawsa, l-ewwel sinjali huma dovuti g]all-bidla funzjonali li ssir fis-sistema `entrali tan-nervaturi. Din il-bidla taqbel mat-tnaqqis ta’ malajr li ssir fil-livelli tal-estro[eni. Izjed tard fil-menopawsa, tibda isse] di[enerazzjoni f-dawk it-tessuti li huma sensitivi g]all-estro[eni, u dan it-tibdil jibda jidher iktar tard, wara xi snin. Xi w]ud min-nisa fil-menopawsa ikollhom sintomi li jgibulhom ]afna tbatija fi\ika u psikolo[ika. Xi ftit minn dawn is-sintomi huma tran\itorji. Is-s]anat u s-sintomi psikologi`i jtaffu ma\-\mien u jistg]u ji[u ttolerati. Il-konsegwenzi l-izjed importanti g]an-nisa fil-menopawsa huma asso`jati man-nuqqas t’ estro[eni g]al zmien twil. Dawn is-sintomi jinkludu in-nuqqas fis-sa]]a tal-g]adam, it-tibdil g]all-ag]ar tax-xa]am fid-demm u bidla g]all-ag]ar fil-funzjoni tal-mo]].
Il-fwawar huma sintomu li j]ossuh bejn 65 u 80% tan-nisa fil-menopawsa u huma sinonimi mal-menopawsa. Huma espressjoni klinika ta’ tibdil ta`-`entru li jinsab fil-mo]] u li jirregola t-temperatura fil-[isem. Il-fwawar jistg]u idumu ftit minuti jew inkella g]al aktar min sieg]a. Il-fawra hija deskritta b]ala s]ana tran\sitorja li tin]ass f’salt wie]ed. Tin]ass mal-[isem kollu l-izjed fil-qafas tas-sider, fil-wi`` u r-ras. Waqt dawn il-fwawar il-mara ikollha ]mura, teg]req ]afna u wara t]oss b]al tkexkixa ta’l-bard. Wa]da mill-ikbar dwejjaq g]an-nisa li jbag]tu bil-fwawar hija li l-irqad ji[i mfarrak b’konsegwenzi fuq il-burdati. }afna g]araq waqt if-fwawar hu nkonvenjent ie]or li jista’ jkun ta’ mist]ija spe`jalment fuq ix-xog]ol jew f’`irkostanzi so`jali. Imma, l-HRT tista tne]]i dan l-effett tant antipatiku.
Irqad skomdu. Skumdita` fl-irqad hija dovuta g]all-bidu tal-fwawar matul il-lejl, imma jistg]u ikunu r-rizultat ta’ problemi psikolo[i`i min]abba tibdil fil-]ajja so`jali li ssir f’dan i\-\mien tal-menopawsa. Imma dan l-iskomdu ise]] l-i\jed min]abba tibdil fi`-`entru li jirregola t-temperatura fil-[isem
Sintomi psikolo[i`i. Irritabilita`, depressjoni u anzjeta` huma manifestazzjonijiet li sikwit jibdew fil-perjodu tal-menopawsa. L-isterojdi huma involuti fil-funzjonijiet kollha tas-sistema `entrali tan-nervaturi, l-mo]] u s-sinsla (CNS). Dawn is-sustanzi itejbu il-memorja u l-kon`entrazzjoni. Nuqqas t’ estro[ini fid-demm ibiddel is-sistema li t]addem il-mo]] (buri u kif na[ixxu). Il-bi``a l-kbira ta’ studji re`enti juru li l-problemi psikolo[i`i li jkun hemm fil-menopawsa huma relatati ma` nuqqas ta’ estro[ini.
Sesswalita`. Wara l-menopawsa xi nisa ikollhom nuqqas ta’ aptit sesswali kif ukoll tnaqqis f’l-att sesswali. O]rajn imorru tajjeb g]ax i]ossuhom mo]]hom mistrie] li ma jinqabdux tqal.. Il-bi``a l-kbira ma jkollhomx effetti negattivi b]al dawn. Fi\-\mien tal-menopawsa l-im[ieba sesswali tista tkun influwenzata minn fatturi o[[ettivi b]al xutta[ni tal-va[ina, u[i] waqt l-att sesswali jew minn fatturi ohra sew psikolo[i`i kif ukoll so`jali. Is-so`jeta u r-reli[jon ta’ dawn in-nisa fil-menopawsa g]andhom effett kbir fuq is-sesswalita tag]hom, per e\empju l-attivita` sesswali hija marbuta mat-tqala hu mhux ghal pja`ir fih innifsu. B’dan il-mod, il-mara g]andha tkun taf illi sabiex sintomi uro[enitali jigu solvuti hemm b\onn ukoll t’ assistenza psikolo[ika.
Is-sistema `entrali tan-nervaturi, l-mo]] u s-sinsla (CNS). L-estro[eni jaffetwaw ]afna mil-pro`essi bijolo[i`i li jsiru fis-CNS, b]al fil-kimika li jipprodu`i l-mo]], fl-organi\azzjoni ta’ kif ja]dem u ji\viluppa l-mo]], kif na[ixxu, kif na]sbu, e``. In-nuqqas ta’ estrogeni huwa asso`jat mal-effetti ]\iena li mhumiex limitati g]al dawk il-postijiet fil-mo]] li huma responsabbli mis-sesswalita` biss. Minkejja din l-evidenza, l-importanza tal-estro[eni fuq is-sistema `entrali tan-nervaturi (CNS) giet kwa\i njorata g]al kollox kemm min–nisa kif ukoll ]afna drabi mit-tobba. Jekk ting]ata l-HRT kif suppost dawn il-problemi jistg]u ji[u melg]uba u s-CNS ti[i protetta kontra l-effetti tal-avvanz fl-eta`
Marda ta’ Alzheimer. Il-marda ta’ Alzheimer (AD) hija marda de[enerattiva li taffetwa l-mo]]. Din il-marda tnaqqas il-funzjonijiet tal-mo]], dawk tal-]sieb kif ukoll dawk ta’ kif na[ixxu. Wara l-eta` ta’ 65 sena, insibu li n-nisa jbag]tu minn din il-marda darbtejn jew tlett darbiet iktar minn ir[iel ta l-istess eta`. Bejn 30 u 50% tan nisa l-fuq minn 85 sena g]andhom din il-marda. Fatturi ta’ riskju, b]al eta`, persuni o]ra fil-familja, daqqiet fuq ir-ras huma importanti imma fin-nisa wara l-menopawsa n-nuqqas ta’estro[eni jidher li hu wie]ed mill fatturi l-i\jed importanti relatati ma’ din il-kundizzjoni (AD). Min]abba li n-nuqqas t’ estrogeni huwa fattur ta’ riskju li jista’ jissewwa, jekk ting]ata l-medi`ina kif suppost, fil-forma ta’ HRT din tipprote[I il-mo]] qabel ma is-sintomi tal-marda ta’ Alzheimer jibdew jidhru.
|
