Awtur:
Alessandra Graziottin
Gynaecologist
Rivedut l-a]]ar: 21/02/2003

• IL-KAN~ER TAS-SIDER - KWALITÀ TAL-}AJJA U KWISTJONIJIET SESSWALI
• Il-KAN~ER GINEKOLO{IKU - KWALITÀ TAL-}AJJA U KWISTJONIJIET SESSWALI
• IL-LEWKEMIJA U L-MARDA TA' HODGKIN - KWALITÀ TAL-}AJJA U KWISTJONIJIET SESSWALI

IL-KAN~ER TAS-SIDER - KWALITA' TAL-}AJJA U KWISTJONIJIET SESSWALI

---

Il-mistoqsijiet tieg]ek dwar il-kan`er tas-sider u:

• l-identità sesswali femminili
  
• il-funzjoni sesswali femminili
  
• il-libido
  
• it-tqanqil sesswali
  
• l-orga\mu
  
• is-sodisfazzjon
  
• ir-relazzjoni sesswali
  
• L-isfidi tas-sopraviventi tal-kan`er
  

Kliem prin`ipali
Kan`er tas-sider; identità sesswali femminili; funzjoni sesswali femminili; relazzjoni sesswali; fatturi bijolo[i`i; età; limfedema; effetti sekondarji tal-kirur[ija; radjoterapija jew kemoterapija; problemi relatati mat-tqala; infertilità; menopawsa jatro[enika.

L-informazzjoni li [ejja tiffoka fuq il-fatturi bijolo[i`i li jistg]u jra\\nu s-sesswalità ta' mara wara d-dijanjosi u t-trattament tal-kan`er tas-sider. Sfortunatament dawn il-fatturi huma [eneralment inqas ikkunsidrati minn dawk psikoso`jali.

X'inhuma l-konsegwenzi tal-kan`er tas-sider fuq il-femminilità? Female L-identità sesswali femminili, il-funzjoni sesswali u r-relazzjonijiet sesswali jistg]u ji[u feruti b'mod drammatiku, fi\ikament u emozzjonalment, bil-]afna bidliet u sfidi li l-mara jkollha taffa``ja meta d-dijanjosi u t-trattament tal-kan`er tas-sider (DTKS) jiddisturbawlha ]ajjitha u ]ajjet il-qraba tag]ha.

L-IDENTITÀ SESSWALI FEMMINILI

Liema fatturi jikkontribwixxu g]all-identità sesswali femminili?

• Femminilità
• Maternità
• Eroti`i\mu
• Ir-rwol sesswali

Dawn il-fatturi kollha jistg]u ji[u varjabbilment affettwati mid-dijanjosi u t-trattament tal-kan`er tas-sider

Il-femminilità tista' ssofri nsult kbir min]abba numru ta' ra[unijiet bijolo[i`i:

• 1. Is-sider huwa sinjal so`jali u personali prominenti tal-femminilità
  X'effett g]andha l-kirur[ija fuq l-imma[ni tal-[isem?
  L-imma[ni tal-[isem hija l-parametru l-aktar affettwat skond it-tip ta' kirur[ija mwettqa. L-impatt fuq ba\i ta' \mien qasir jiddependi fuq it-tip ta' kirur[ija mwettqa: lampektomija kontra mastektomija, bir-rikostruzzjoni mmedjata jew tardiva u r-ri\ultat ko\metiku tag]hom u l-possibilità ta' b\onn ta' kemoterapija jew radjoterapija aw\iljari. Madanakollu, trattamenti aktar konservattivi ma jidhrux li jimmodifikaw il-kwalità tal-]ajja (KT}) b'mod sinifikanti, u lanqas is-sesswalità femminili fuq ba\i ta' \mien twil.
  
  
• 2.Limfedema tad-drieg]
  X'inhi e\attament il-limfedema tad-drieg]?
  Din il-kelma tindika n-nef]a gradwali tad-drieg], fuq in-na]a tas-sider affetwat, min]abba t-tnixxija limfatika mnaqqsa. It-tra\\in ta' din it-tnixxija huwa [eneralment ikkaw\at mix-xkiel ta' l-arterji u stazzjonijiet limfati`i (Limfnodi), sekondarju g]at-tne]]ija ta' limfnodi aw\iljari konsenswali g]all-kirur[ija tas-sider.
  
  Kemm nisa bil-kan`er tas-sider isofru wkoll minn limfedema tad-drieg]?
  G]alkemm hija effett sekondarju tal-kan`er tas-sider li g]adha ma ng]atatx dijanjosi u trattata bi\\ejjed, hemm medja ta' in`idenza rappurtata ta' 30-40% tas-sopraviventi tal-kan`er tas-sider li jistg]u ji\viluppaw limfedema sa 20 sena wara l-kirur[ija tas-sider.
  
  Kif dawn is-sintomi jaffettwaw il-femminilità?
  Il-limfedema tista' tikkaw\a nfieg] massiv tad-drieg] affettwat. B'mod parallel, hija tnaqqas il-kompetenza funzjonali tad-drieg] u g]alhekk tfixkel l-awtonomija u l-indipendenza, aktar u aktar jekk id-drieg] affettwat huwa dak dominanti, ng]idu a]na l-lemin g]all-ma[[oranza tan-nisa. L-imma[ni tal-[isem sfigurata u l-per`ezzjoni tal-persuna nnifisha jistg]u iwe[[g]u is-sens [ewwieni tal-femminilità, li jwassal g]ad-depressjoni u strate[iji ta' skansar.
  
  X'tista' tag]mel mara sabiex tippreveni l-limfedema?
  Attenzjonijiet spe`jali fil-]ajja ta' kuljum jistg]u jnaqqsu r-riskju li ti\died i\-\ieda tal-passa[[ likwidu fl-ispazju ta' l-interstizju. Is-serje ta' affarijiet li m'g]andhomx isiru tinkludi: Taqtg]ax lilek innifsek (ji[ifieri, l-epidermi madwar id-dwiefer waqt il-kura ta' l-idejn) :
  
  • Ta]raqx lilek innifsek (oqg]od attenta fix-xog]ol tal-k`ina, ilbes ingwanta
    
  • protettiva meta tne]]i borom ja]arqu mill-forn, tixxemmixx)
    
  • Tinggi\x lilek innifsek
    
  • Ta]batx
    
  • Tag]milx sforzi f'daqqa
    
  • I[[orx basktijiet bl-id jew drieg] affettwati
    
  • Tie]ux injezzjonijiet fil-vini fin-na]a affettwata bil-limfedema
    
  • Tie]ux il-pressjoni tad-demm fuq dik l-istess na]a
    
    
  Kif nistg]u infejjqu l-limfedema?
  Hemm tliet trattamenti prin`ipali possibbli:
  • Tnixxija limfatika, permezz ta' massa[[i manwali
  • Infaxxar kompressiv
    
  • Medi`ini li jtejjbu t-tnixxija limfatika: id- diosmine-hesperidine kumplessa uriet li tnaqqas is-sinjali u s-sintomi ta' limfedema fid-drieg] affettwat b'mod sinifikanti
    
    
  Paci E.Cariddi A. Barchielli A. Bianchi S.Cardona G.Distante V.
  Long term sequelae of breast cancer surgery
  Tumori, 82; 321-324,1996
  
  Runowicz CD, Lymphedema:patients and provider education-Current status and future trends
  Kan`er 83/12: 2874-2876, 1998
  
  
• 3. Menopawsa Jatro[enika
  X'inhi d-differenza bejn menopawsa jatro[enika u menopawsa "normali"?
  Menopawsa jatro[enika hija menopawsa anti`ipata kkaw\ata bit-trattament mediku, ji[ifieri, fil-ka\ ta' pazjenti tal-kan`er tas-sider, kemoterapija.
  
  Min i]oss l-effett ta' menopawsa jatro[enika l-aktar?
  Pazjenti \g]ar (25% tal-pazjenti tal-kan`er tas-sider huma nisa ta' età ta' qabel il-menopawsa) huma [eneralment aktar vulnerabbli g]all-impatt kumpless tal-kan`er tas-sider, u g]all-istati bijolo[i`i li t-trattament tieg]u jwassal g]alihom, min]abba t-telf ta' snin prezzju\i ta' fertilità..
  
  G]aliex aktar?
  L-estro[enu jimmodula l-kwalità ta' organi tal-mo]] u tas-sensi li jg]addi \-\mien minn fuqhom. Nuqqas ta' estro[enu g]aldaqstant g]andu effett negattiv fuq dawn l-g]anijiet sesswali u determinaturi tal-libido.
  
  
• 4.Età
  B]alma huwa l-impatt potenzjali tal-menopawsa g]aliex l-età tal-pazjenti tal-kan`er tas-sider hija sinifikanti daqshekk?
  Fis-snin riproduttivi n-nisa ikollhom g]anijiet u skopijiet individwali u so`jali differenti li jing]ataw prijoritajiet differenti f'g]exieren ta' snin differenti.
  
  Schover LR, Yetman RJ, Tuason LJ et al
  Partial mastectomy and breast reconstruction. A comparison of their effects on psychosocial adjustement, body image, and sexuality
  Kan`er 75(1):54-64; 1995
  
  Graziottin A
  Libido
  John Studd (ed), Yearbook of the Royal College of Obstetricians and Gynaecologists, RCOG Press-Parthenon Publishing Group, p.235-243; 1996
  
  Graziottin A. Castoldi E.
  Sesswaliity and breast cancer: a review
  In Studd J. The management of the Menopause.The Millennium Review, Parthenon Publishing, London, 201-20, 2000
  
  Ganz PA, Coscarelli A, Fred C et al
  Is-sider cancer survivors: psychosocial concerns and quality of life 
                                                                           Is-sider Kan`er Res Treat 38(2):183-99;1996
  
  Dorval M, Maunsell E, Deschenes L et al 
    Type of mastectomy and quality of life for long term breast carcinoma survivors
  Kan`er 83:2130-8; 1998
  
  Schover LR  
  Sesswaliity and body image in younger women with breast cancer
  J Natl Kan`er Inst Monogr (16):177-82; 1994
  
  

Il-maternità tista' ssir il-qalba ta' kri\i ta' l-identità kbira g]all-25% li ng]ataw dijanjosi waqt l-età fertili.

Punti importanti li g]andhom ji[u kkunsidrati li g]andhom x'jaqsmu mal-maternità wara l-kan`er tas-sider .

• Il-kon`epiment g]andu ji[i ttardjat g]al mill-inqas sentejn wara t-trattament tal-kan`er tas-sider, min]abba li r-riskju rikorrenti jkun fl-aqwa tieg]u f'dan il-perjodu.
  
• Il-fertilità titnaqqas varjabbilment bil-kemoterapija
  
• Ir-riskju ta' anormalitajiet kon[enitali wara l-kemoterapija fortunatament ma jidhirx li je``edi okkorrenzi normali
  
• Il-produzzjoni tal-]alib titnaqqas fis-sider irradjat
  
  

It-tqala \\id ir-riskju tar-rikorrenza tal-kan`er tas-sider?
Numru ta' studji ji`]du dan ir-riskju. Madanakollu, xi studji urew effett detrimentali tat-tqala fuq il-kan`er tas-sider li ma jurix sintomi `ari S'issa m'hemmx rappurtata effetti ta' antiestro[en Tamoxiefn fuq it-tqala umana.

Guinee VF, Olsson H, Moller T et al
Effect of pregnancy on prognosis for young women with breast cancer
Lancet 343:1587-89; 1994

Collichio FA, Agnello R, Staltzer J
Pregnancy after breast cancer: from psychosocial issues through conception
Oncology (Huntingt) 12(5):759-65, 769; discussion 770, 773-5; 1998


Eroti`i\mu. Il-kan`er tas-sider jista’ jeffettwa is-senswalitta is-sesswalita u r-re`ezzjoni min]abba:

• L-effett ]a\in tal-kirur[ija tas-sider fuq eroti`i\mu tas-sider: : 44% minn-nisab’mastektomija parzjali u 83% minn dawk b’rikostruzzjoni tas-sider (p<0.001) irrapurtaw li l-pja`ir relatat ma’ karezzi tas-sider jonqos’
  
• Il-menopawsa. Is-sens ta eroti`i\mu tal-mara jista’ jonqos min]abba dawn is-sitomi :
  • Fwawar
    
  • Burdati
    
  • Depressjoni
    
  • Nuqqas tal-libido
    
  • Diffikultajiet ta' tqanqil
    
  • Diffikultajiet orga\mi`i
    
  • Disparewnija (dyspareunia)
    
  and U sinjali :
  
  • Tikmix
    
  • |ieda fil-pi\
    
  • Forma tal-[isem modifikata
    
  • }alq xott
    
  • Va[ina xotta
    
  • Rispons sesswali [eneralment ag]ar
    
    

X'effetti o]rajn jista' jkollha l-kemoterapija fuq is-sens ta' eroti`i\mu ta' mara?

• Tendenza ta' xewqa inqas frekwenti
  
• Va[ina aktar xotta u b'disparewnija, min]abba l-infjammazjoni fil-muko\a.
  
• Sess inqas frekwenti
  
• Tnaqqis fl-il]uq ta' orga\mu permezz ta' kopulazzjoni, g]alkemm l-abilità li jil]qu orga\mu permezz ta' \eg]il ming]ajr kopulazzjoni ma varjatx minn dik ta' nisa o]rajn. Ir-ri`ettività fil-kopulazzjoni ti[i g]aldaqstant danne[[ja selettivament.
  
  

Depressjoni u ansjetà
Is-sider Il-kan`er tas-sider jaffettwa l-per`ezzjoni tal-persuna nnifisha u l-funzjoni sesswali permezz ta' mog]dijiet mhux ormonali f'medja rappurtata ta' 17 sa 25% tal-pazjenti bil-kan`er tas-sider.

Ir-rwol so`jali
Dan jista' jirrapre\enta qasam relattivament ming]ajr periklu mill-kan`er tas-sider, partikolarment f'nisa ta' edukazzjoni tajba, ]lief fil-fa\i akuta jew fil-ka\ijiet l-aktar qawwija u aggressivi.
Madanakollu 20% tal-pazjenti tal-kan`er tas-sider jirrappurtaw is-sintomi li [ejjin, li jistg]u jaffettwawhom so`jalment

• Nuqqas ta' ener[ija
  
• G]eja psikolo[ika(distress)
  
• Diffikultà fil-kon`entrazzjoni, biex jiftakru u ja]sbu b'mod `ar
  
  

Il-kemoterapija g]all-kan`er tas-sider jista' jkollu effett negattiv fuq il-funzjonijiet konoxxittivi li [ejjin

• Firxa ta' attenzjoni
  
• Flissibilità mentali
  
• Velo`ità fl-ippro`essar ta' l-informazzjoni
  
• Memorja vi\wali
  
• Sistema Motorja
  
  

Ganz PA, Coscarelli A, Fred C et al
Is-sider cancer survivors: psychosocial concerns and quality of life
Is-sider Kan`er Res Treat 38(2):183-99; 1996

Dorval M, Maunsell E, Deschenes L et al
Type of mastectomy and quality of life for long term breast carcinoma survivors
Kan`er 83:2130-8; 1998

Schover LR
Sesswaliity and body image in younger women with breast cancer
J Natl Kan`er Inst Monogr (16):177-82; 1994

Runowicz CD   
Lymphedema:patients and provider education-Current status and future trends
Kan`er 83/12:2874-2876

Graziottin A
The biological basis of female sexuality
Int Clin Psychopharm 13(suppl 6): 15S-22S; 1998

Graziottin A
Sesswaliity and the menopause
in John Studd (ed) Management of the menopause-Annual Review, RCOG Press-Parthenon Publishing Group p.49-58; 1998

Graziottin A. Castoldi E.
Sesswaliity and breast cancer : a review
In Studd J. The management of the Menopause.The Millennium Review, RCOG Press- Parthenon Publishing, London, 201-20, 2000

IL-FUNZJONI SESSWALI FEMMINILI Fil-passat intu\aw diversi mudelli sabiex jiddeskrivu l-funzjoni sesswali umana. Aktar ri`enti, Dr.Graziottin issu[[erixxa li l-funzjoni sesswali umana tista' ti[i kkunsidrata b]ala `irkwit, b'erba' stazzjonijiet prin`ipali: libido, tqanqil, orga\mu u sodisfazzjon.


Dan il-mudell jikkontribwixxi sabiex wie]ed jifhem::

1) is-sintomi sesswali li jitt]alltu frekwentament ("co-morbidity") rappurtati fil-prattika klinika b]ala dimensjonijiet differenti tar-rispons sesswali, huma korrelatati mill-perspettiva fi\jopatolo[ika;

2) il-mekkani\mi tar-rispons potenzjali, po\ittivi jew negattivi, li joperaw fil-funzjoni sesswali

LIBIDO Il-libido g]andu tliet dimensjonijiet prin`ipali li ja[ixxu flimkien b'mod kumpless ma' rwol kemm ta' inibizzjoni jew ta' ]ajra:

• Biologiku / Istintiv
  
• Motivazzjonali / Affettiv
  
• Konoxxittiv
  
  

L-g]eruq bijolo[i`i tal-libido jiddependu l-ewwel nett minn ormoni sesswali, li huma fatturi ne`essarji imma mhux bi\\ejjed sabiex i\ommu libido uman sodisfa`enti. Dawn jidhru li jikkontrollaw l-intensità tal-libido u l-komportament sesswali, aktar milli d-direzzjoni tieg]u, ji[ifieri nuqqas ta' libido lejn kwalunkwe persuna tista' tkun ikkunsidrata b]ala problema ormonali, madanakollu lejn il-persuna kkon`ernata tkun ovvjament problema ta' koppja.
X'effett g]andu t-trattament tal-kan`er tas-sider fuq il-produzzjoni ormonali femminili?
Wara t-trattament tal-kan`er tas-sider, it-telf ta' estro[eni, sekondarju g]all-menopawsa jatro[enika jew naturali, jista' jikkontribwixxi g]all-inibizzjoni tax-xewqa sesswali u r-ri`ettività fi\ika; telf ta' andro[eni, sekondarju g]all-kemoterapija, jista' jg]arraq l-istampa aktar minn hekk.

Jista' t-telf ta' libido jkun problema ta' aktar minn fattur wie]ed?
Iva. Jista' jkun sekondarju g]al numru ta' fatturi differenti, per e\empju:

• Di\ordni fit-tqanqil, min]abba kaw\i bijolo[i`i u/jew psikolo[i`i
  
• Di\ordni orga\mika
  
• Nuqqas ta' sodisfazzjon sesswali - fi\iku, emozzjonali jew it-tnejn
  
  

Aspetti motivazzjonali-affettivi u konoxxittivi tal-libido jistg]u jixxekklu min]abba:

• L-impatt negattiv li l-kirur[ija tas-sider g]andha fuq l-imma[ni tal-persuna nnifisha
  
• Stima tal-persuna nnifisha
  
• Il-per`ezzjoni nnifisha li tkun o[[ett tax-xewqa seswali
  
• Il-bidla ta' relazzjoni ta' koppja lejn aktar dinami`I affettivi tista' \\id l-intimità emozzjonali i\da tnaqqas ix-xewqa sesswali
  
  

Graziottin A
Libido

John Studd
(ed), Yearbook of the Royal College of Obstetricians and Gynaecologists, RCOG Press-Parthenon Publishing Group, London p.235-243; 1996

Barni S, Mondin R
  Sesswali dysfunction in treated breast cancer patients
Ann Oncol 8(2):149-53; 1997

TQANQIL SESSWALI
X'inhu e\attament it-tqanqil sesswali?
It-tqanqil sesswali jindika stat ta' ]sus spe`ifi`i, [eneralment konnessi mal-[enitali. Fin-nisa, diffikultajiet ta' tqanqil jistg]u jkunu (a) `entrali, (b) mhux fil-periferiji [enitali u (`) [enitali. Sopraviventi tal-kan`er tas-sider jistg]u jsofru minn taqlib fit-tqanqil, sekondarju g]al:

• Diffikultajiet `entrali bijolo[i`i
  X'inhu e\attament it-tqanqil sesswali?
  It-tqanqil sesswali jindika stat ta' ]sus spe`ifi`i, [eneralment konnessi mal-[enitali. Fin-nisa, diffikultajiet ta' tqanqil jistg]u jkunu (a) `entrali, (b) mhux fil-periferiji [enitali u (`) [enitali. Sopraviventi tal-kan`er tas-sider jistg]u jsofru minn taqlib fit-tqanqil, sekondarju g]al.
  
  Inqas ]olm erotiku, fantasiji, ]olm sesswali matul il-[urnata u tqanqil mentali spontanju inqas frekwenti, ji[i rappurtat f'pazjenti tal-kan`er tas-sider.
  
  
• Problemi fit-tqanqil mhux fil-periferiji [enitali jistg]u jissej]u wkoll "touch-impaired" disorders.
  
  X'jikkaw\a dan it-taqlib?
  l-istimulazzjoni tas-sider tista' tonqos kemm bin-nuqqas ta' sensittività tas-sider, sekondarju g]all-kirur[ija u bl-inibizzjoni g]all-mist]ija li xi nisa j]ossu meta jikxfu s-sider operat. Xi ri`erkaturi ssu[[erew effett negattiv tat-telf ta' ormoni sesswali fuq il-funzjoni ta' nervaturi periferali li jwasslu g]al sensazzjonijiet mhux normali.
• It-tqanqil [enitali li ji[i permezz ta' azzjoni tal-Peptide Vaso Intestinali (Vaso Intestinal Peptide), l-aktar newrotrasmittent importanti li "jittradu`i" x-xewqa sesswali f'lubrikazzjoni va[inali.
  
  X'effett g]andu n-nuqqas ta' estro[en fuq it-tqanqil [enitali?
  * Ming]ajr estro[en, 35 sa 45% tan-nisa normali' wara l-menopawsa jirrapurtaw va[ina xotta u disparewnija.
  * Taqlib fit-tqanqil li kien je\isti minn qabel jista' jsir ag]ar bit-telf ta' estro[eni marbul mall-menopawsa u bit-telf ta' libido li ji[i rrapurtat minn ]afna nisa wara l-kan`er tas-sider.
  * Spa\mu difensiv tal-muskolu pubococcygeal jista’ jkun sekondarju g]all-va[ina xotta u d-disparewnija u g]aldaqstant inaqqas it-tqanqil [enitali min]abba l-u[ie]
  
  X’jista’ jsir sabiex jitjieb it-tqanqil [enitali?
  * Attenzjoni g]all-u[ieg] fil-kundizzjoni ipertonika tal-muskolu ta’ qi] tal-pelvi (pelvic floor) sekondarja g]ad-disparewnija hija ta’ bil-fors fil-pazjenti tal-kan`er tas-sider
  * It-tag]lim ta’ kif jirrilassa l-muskolu levator ani
  * Massa[[i tal-persuna fuqha nnifisha b’\ejt medikat jistg]u jikkuraw malajr id-disparewnija u t-taqlib fit-tqanqil sekondarji g]all-ipoestro[eni\mu li ma jistg]ux ji[u trattati bl-estro[eni min]abba l-kan`er tas-sider
  
  X’fatturi o]rajn jaffettwaw it-tqanqil sesswali femminili?
  Ri`entement problemi vaskulari [ew rappurtati b]ala fatturi kriti`i fi problemi ta’ tqanqil femminili
  
  X’jista’ jsir?
  Pazjenti bil-kan`er tas-sider li jkollhom libido tajjeb u persistenti u taqlib fit-tqanqil vaskulari jista’ jkollhom titjib kliniku sinifikanti b’medi`ina va\oattiva b]as-sildenafil, li ma ti[ix kontro-indikata f’pazjenti tal-kan`er tas-sider. Studji li g]adhom g]addejjin ser jevalwaw kif din il-possibilità tista’ tkun ta’ u\u g]as-sopraviventi bil-kan`er tas-sider.
  
  Kemm pazjenti tal-kan`er tas-sider g]andhom diffikultajiet fit-tqanqil sesswali?
  Studji juru li:
  * Diffikultà fit-tqanqil sesswali [iet rappurtata minn 61% tal-pazjenti bil- kan`er tas-sider
  * Diffikultá fil-lubrikazzjoni nstabet f’57% tal-pazjenti
  
  Interessanti li studji sabu wkoll li sopraviventi tal-kan`er tas-sider jil]qu l-irkupru massimu mit-trawma fi\ika u psikolo[ika tat-trattament tal-kan`er fi \mien sena wara l-operazzjoni. Deterjorament gradwali fil-kwalità tar-rispons sesswali jibqa’ persistenti sa tliet snin wara l-operazzjoni, b’wa]da minn kull \ew[ nisa tirraporta deterjorament sinifikanti fil-]ajja sesswali tag]hom
  
  

Ganz PA, Coscarelli A, Fred C et al
Is-sider cancer survivors: psychosocial concerns and quality of life
Is-sider Kan`er Res Treat 38(2):183-99; 1996

Graziottin A. Castoldi E.
Sesswaliity and breast cancer : a review
In Studd J. The management of the Menopause.The Millennium Review, Parthenon Publishing, London, 201-20, 2000

L-ORGA|MU

Kemm pazjenti bil-kan`er tas-sider g]andhom diffikultajiet biex jil]qu orga\mu??
F’55% tal-pazjenti bil-kan`er tas-sider [ie rrapurtat li jkun hemm diffikultá biex jintla]aq orga\mu.

Studji urew ukoll li l-abilità li jintla]aq orga\mu permezz tal-kopulazzjoni g]andha tendenza li tkun imnaqqsa f’nisa li r`evew il-kemoterapija, g]alkemm l-abilitá tag]hom li jil]qu orga\mu permezz ta’ \eg]il mhux fil-kopulazzjoni ma kienitx differenti minn dik ta’ nisa o]rajn.

G]aliex pazjenti bil-kan`er tas-sider g]andhom diffikultajiet biex jil]qu orga\mu?
L-effett inibitorju u ta’ u[ieg] tad-disparewnija fuq l-orga\mu va[inali jista’ jispjega dan.

SODISFAZZJON

Kif nistg]u niddefinixxu s-sodisfazzjon?
Is-sodisfazzjon hija kelma komprensiva i\da li tqarraq. Din tinkludi kemm is-sodisfazzjon fi\iku kif ukoll dak emozzjonali, li probabilment g]andhom ji[u kkunsidrati separatament.

X’jispjega t-tnaqqis fis-sodisfazzjon g]al pazjenti tal-kan`er tas-sider?
L-u[ieg] u esperjenza sesswali [eneralment di\appuntanti jistg]u jkunu responsabbli g]as-sodisfazzjon imnaqqas b’mod sinifikanti rappurtat minn sopraviventi tal-kan`er tas-sider.

Schover LR, Yetman RJ, Tuason LJ et al
Partial mastectomy and breast reconstruction. A comparison of their effects on psychosocial adjustement, body image, and sexuality
Kan`er 75(1):54-64; 1995

IR-RELAZZJONI SESSWALI

• Il-kwalità ta’ rabtiet affettivi, u spe`ifikament ta’ relazzjonijiet sesswali, kemm omosesswali kif ukoll eterosesswali, hija parti kritika mis-sodisfazzjon adult uman.
  
• Il-kwalità tajba ta’ l-intimità emozzjonali tista’ tispjega r-ra[uni g]aliex 62% tal-pazjenti bil-kan`er tas-sider sabuha aktar fa`li li jiddiskutu l-problemi sesswali tag]hom mal-partner tag]hom waqt il-marda milli mat-tobba u l-psikolo[isti, li mag]hom 15% biss tal-pazjenti bil-kan`er tas-sider azzardaw jesprimu t-t]assib tag]hom. Dawn il-figuri jindikaw kemm hi importanti preparazzjoni tajba min-na]a tal-pazjenta, sabiex tkun kapa`i tikkonfronta s-su[[ett tar-relazzjonijiet sesswali waqt vista medika b’kunfidenza.
  
• Id-dijanjosi tal-kan`er hija fattur ta’ stress tremend fuq ir-relazzjoni tal-koppja u fuq il-familja.
  
• Nisa u koppji \g]a\ag] jistg]u jkunu partikolarment vulnerabbli: studji jindikaw li nisa \g]a\ag] jesperjenzaw aktar niket emozzjonali min-nisa akbar minnhom.
  
• Ir[iel \g]a\ag] irrapurtaw aktar problemi fit-twettiq tar-rwol domestiku tag]hom u aktar vulnerabilità g]an-numru ta’ diffikultajiet tal-]ajja li kienu qeg]din jesperjenzaw meta kkumparati ma’ r[iel akbar minnhom.
  
• Meta ssir dijanjosi ta’ kan`er tas-sider il-]ti[ijiet tal-mard ji\diedu u jie]du prijorità fuq il-]ti[ijiet normali tal-]ajja tal-familja u dan jista’ jkollu impatt differenti fuq ir-relazzjonijiet familjari skond il-fa\i ta`-`iklu tal-]ajja tal-familja meta ssir id-dijanjosi tal-kan`er.
  
  

U l-aspetti fi\i`i tal-problema fuq ir-relazzjonijiet sesswali? Kif jista’ ji[i affettwat ir-ra[el?
Il-kirur[ija tas-sider tista’ taffettwa l-attrazzjoni fi\ika u tnaqqas il-fa`ilità ta\-\eg]il mas-sider, g]alkemm dan ikun diffi`li li ji[i ammess fil-bera] min]abba li jkun jidher goff, insensittiv u/jew bla sentimenti.

• It-telf ta’ estro[en jista’ wkoll iwassal g]al aktar diffikultà fil-penetrazzjoni min]abba li l-va[ina tkun xotta.
  
• AJista’ jkun hemm tnaqqis fl-erezzjoni meta l-va[ina xotta nnifisha tikkumbatti l-kwalità ta’ l-erezzjoni, jew meta r-ra[el iqis il-va[ina xotta b]ala sinjal ta’ rifjut jew b’xo mod indikazzjoni ta’ l-“insensittività” tar-rikjesta sesswali u ta’ l-avvanz tieg]u.
  
• Is-sodisfazzjon emozzjonali u fi\iku tar-ra[el jista’ ji[i mfixkel meta x-xewqa istintiva titwaqqaf mid-diffikultajiet fi\i`i u mit-t]assib emozzjonali.
  
• G]ajnuna aktar ibbilan`jata g]andha ting]ata wkoll lill-partner tal-pazjenti bil-kan`er tas-sider. Jekk dawn il-kwistjonijiet ma jittqajmux spontanjament mit-tabib waqt il-vista, g]andha ssir preparazzjoni s]i]a ta’ mistoqsijiet li hemm b\onn li ji[u mistoqsija mir-ra[el sabiex ji[u superati problemi fi\i`i u emozzjonali.
  

Northouse LL
Is-sider cancer in younger women: effects on interpersonal and family relations
Monogr Natl cancer Inst 16:183-190; 1994

Haddad P, Pitceathly C, Maguire P 
Psychological morbidity in the partnersof cancer patients
Baider, L.  & Cooper, CL.(Eds) Kan`er and the family. John Wiley & Sons, England UK 1996, 257-268



L-ISFIDA TAS-SOPRAVIVENTI TAL-KANER
erti pazjenti jirrapurtaw \ieda fis-sesswalità tag]hom minkejja l-impatt fi\iku u emozzjonali tat-trattamenti tal-kan`er.

Liema huma l-pazjenti li jkollhom l-a]jar ri\ultati f’termini ta’ sopravivenza, kwalità tal-]ajja u ]ajja sesswali, fost dawk li jkollhom l-istess kan`er u li jkunu fl-istess stadju, programm ta’ trattament u pronjosi [enerali? Dawn ikollhom:

• Fehma a]jar tal-forzi ta’ l-adattament?
  
• Mekkani\mi ta’ kumbattività a]jar?
  
• Xibka ta’ apo[[ aktar b’sa]]itha?
  
• Strate[iji rijabilitattivi partikolari?
  
• u/jew jew forsi, `erti forzi nvi\ibbli u li ma jing]addux b]all-ispiritwalità, it-tama, il-fidi u l-abilità li jiffurmaw il-valuri u l-prijoritajiet mill-[did, it-tifsira tal-godiment tal-]ajja u ta’ l-intimità sesswali quddiem l-isfida ta’ quddiemhom?
  
  

On a final not

Il-fatt li l-a[[ustament [enerali u l-kwalità tal-]ajja tas-sopraviventi tal-kan`er tas-sider huwa po\ittiv f’medja ta’ 70-80% tal-ka\i m’g]andux jg]atti l-fatt li dan huwa minnu g]al ]afna fatturi tal-kwalità tal-]ajja, ]lief g]all-funzjoni u s-sodisfazzjon sesswali.

Huwa vitali li jinstab tabib li jista’ jifhem u kompetenti li jista’ jg]in mhux biss lill-mara, i\da anke lill-koppja sabiex tla]]aq mad-diffikultajiet tremendi tal-kan`er tas-sider, anke mill-perspettiva sesswali. Dan sabiex l-intimità sesswali, li hija parti tant kritika tal-kwalità tal-]ajja, ma tintilifx, partikolarment f’nisa u koppji \g]a\ag].

Ganz PA,Shag AC, Lee JJ et Al.
Is-sider conservation  versus mastectomy: is there a difference in psychological adjustment or quality of life in the year after surgery?
Kan`er 69: 1729-1738,1992

Dorval M, Maunsell E, Deschenes L et alType of mastectomy and quality of life
for long term breast carcinoma survivors
Kan`er 83:2130-8; 1998

[Lura mill-bidu]

---

IL-KANER GINEKOLO{IKU – KWALITÀ TAL-}AJJA U KWISTJONIJIET SESSWALI

---

IL-MISTOQSIJIET TIEG}EK DWAR IL-KWALITÀ TAL-}AJJA U S-SESSWALITÀ WARA

• l-kan`er `ervikali
  
• l-kan`er endometrijali
  
• l-kan`er ovarjan
  
• l-kan`er vulvari
  
• kan`er rari, b]al tumuri fis-tubi fallopi`i u kan`er va[inali
  
• l-menopawsa jatro[enika
  
• d-depressjoni u ansjetà
  
• il-femminiltà u l-identità sesswali femminili
  
• il-funzjoni sesswali femminili: libido, tqanqil sesswali, orga\mu, sodisfazzjon
  
• ir-relazzjoni tal-koppja u dik sesswali
  
• L-isfida tas-sopraviventi tal-kan`er
  

Kliem prin`ipali: kan`er ginekolo[iku, identità sesswali femminili; funzjoni sesswali; relazzjoni sesswali; taqlib sesswali femminili; effetti sekondarji kirur[i`i tar-radjoterapija jew tal-kemoterapija; infertilità; menopawsa jatro[enika

Il-kan`er sar aktar marda kronika milli fatali. Din il-bidla po\ittiva fir-ri\ultati wasslet g]al \ieda fl-emfasi fuq kwistjonijiet ta’ kwalità tal-]ajja (KT}), li fosthom is-sesswalità hija aspett prin`ipali.

L-informazzjoni segwenti tiffoka fuq il-fatturi bijolo[i`i li jistg]u itellfu s-sesswalità ta’ mara wara d-dijanjosi u t-trattament ta’ kan`er ginekolo[iku. Dawn il-fatturi huma sfortunatement [eneralment inqas ikkunsidrati fil-konfront ta’ dawk psiko-so`jali.

X’inhuma l-kan`er ginekolo[i`i?

• ervikali, li jinvolvu l-parti ta’ l-utru li t]ares lejn il-va[ina, ‘-g]noq tal-utru
  
• Endometrijali, li jo]ro[ mill-inforra ta’ [ewwa l-utru, imsejja] endometriju
  
• Kan`er tal0ovarji,
  
• Vulvari, li jori[ina mit-tessuti tal-partijiet [enitali esterni, ji[ifieri l-vulva
  
• Va[inali, rari ]afna, li jo]ro[ mill-va[ina
  
• Salpingali, rari ]afna, li jori[ina mit-tubi, imsejj]a “salpings”
  

Va[inali, rari ]afna, li jo]ro[ mill-va[ina?
Salpingali, rari ]afna, li jori[ina mit-tubi, imsejj]a “salpings”.

Andersen BL, Anderson B, de Prosse C
Controlled prospective longitudinal study of women with cancer: Sesswali functioning outcomes

J Consult Clin
Psychol  1989; 75(6):683-91

Graziottin A.
Sesswali function in women  with gynecologic cancer. A review

Italian Journal
of Gynecology and Obstetrics, 2001; 2: 61-68

Tipi ta’ kan`er :

• KANER ERVIKALI
  Min hu l-aktar f’riskju ta’ kan`er `ervikali?
  Il-kan`er `ervikali [eneralment narawh f’nisa \g]a\ag] (età medja ta’ 51.5 snin), b’\ieda ta’ pazjenti \g]ar: 15% tas-sopraviventi tal-kan`er `ervikali huma ta]t l-40 sena.
  
  X’tip ta’ trattament jing]ata?
  Tumuri in situ jippermettu trattamenti konservattivi (ji[ifieri t-tne]]ija ta’ l-utru b’isterektomija “sempli`i”) attenzjoni mill-qrib fil-pazjenti l-aktar \g]ar. Madanakollu, tumuri inva\ivi je]tie[u isterektomija radikali, b’kirur[ija akbar sabiex tne]]i t-tissues kollha potenzjalment milquta bl-inva\joni tat-tumur, inklu\ it-tne]]ija limfnodali u parametrijali re[[jonali. Din il-kirur[ija radikali tikkaw\a menopawsa prematura u taqsir sinifikanti tal-va[ina.
  
  It-Terapija tal-Sosituzzjoni ta’ l-Ormoni HRT- tg]in sabiex tnaqqas l-impatt ta’ modifikazzjonijiet bijolo[i`i mi[juba bit-trattament?
  IVA.
  L-u\u mmedjat ta’ terapija tal- sosituzzjoni ta’ l-ormoni, g]all-inqas lokalment, l-a]jar sistematikament, minnufih wara l-kirur[ija jippreveni s-sintomi drammati`i akuti ta’ menopawsa prematura. HRT tnaqqas ukoll ir-retrazzjoni va[inali, il-va[ina xotta u l-involuzzjoni vaskulari.
  
  X’effetti bijolo[i`i g]andha r-radjoterapija?
  Radjoterapija pelvika tista’ tikkaw\a kumplikazzjonijiet fil-bu\\ieqa ta’ l-urina u fil-musrana li jistg]u itellfu aktar is-sistema sesswali tal-persuna, l-imma[ni tal-[isem u l-kunfidenza tal-persuna fiha nnifisha, min]abba li l-kontinenza hija wa]da mill-aspetti kriti`i ta’ l-awtonomija personali u so`jali.
  
  Xi problemi personali o]rajn jistg]u jinqalg]u bid-dijanjosi tal-kan`er `ervikali u bit-trattament li dan je]tie[?
  
  • Min]abba l-infezzjoni HPV (Papillomavirus) qed isiru i\jed frekwenti, dan il-kan`er jista’ jkompli ji[i ikkumplikat bil-bi\a’ li jittie]ed mir-ra[el.
    
  • Jistg]u jinfirxu sentimenti ta’ kolpa li l-g]eruq tag]hom ikunu jinsabu fil-]ajja sesswali personali passata.
    
  • F’ka\ijiet o]rajn, sentimenti aggressivi kontra l-partner ikkunsidrat responsabbli g]all-infezzjoni (dak “li qabditu”) u l-kan`er sussegwenti jistg]u jiddominaw l-istampa klinika.
    
  • L-g]ajnuna mog]tija individwalment u b]ala koppja hija kritika sabiex tindirizza dawn is-sentimenti, li jistg]u jaffettwaw l-g]eruq motivazzjonali u affettivi tal-libido u tar-rabta tal-koppja
    
    
  Di Benedetto P, Graziottin A.
  Piacere e dolore
  Atti del Sesto Congresso SIMFER, Trieste, Libreria Goliardica Editrice, Trieste, 1997
  
  Andersen BL, Anderson B, de Prosse C
  Controlled prospective longitudinal study of women with cancer: I. Sesswali functioning outcomes
  J Consult Clin
  Psychol  1989; 75(6):683-91
  
  Graziottin A.
  Sesswali function in women  with gynecologic cancer. A review
  
  Italian Journal of Gynecology and Obstetrics, 2001; 2: 61-68
  
  
  
  
• 2.KANER ENDOMETRIJALI
  Min hu l-aktar f’riskju ta’ kan`er endometrijali?
  Il-kan`er endometrijali huwa tipiku fis-snin ta’ wara l-menopawsa, b’massimu madwar is-snin fuq is-sittin. Nisa ]oxnin g]andhom riskju akbar li ji\viluppaw kan`er endometrijali. Ix-xa]am jipprodu`u estro[en, “l-estron”, minn modifikazzjoni ta’ l-andro[eni. F’do\i g]oljin dawn l-estro[eni jistg]u jikkaw\aw proliferazzjoni endometrijali li tista’ twassal g]al-kan`er.
  
  X’tip ta’ trattament jing]ata?
  Meta d-dijanjosi ssir fi stadji bikrija, tkun me]tie[a isterektomija sempli`i, ji[ifieri t-tne]]ija ta’ l-utru, l-ovarji u t-tubi fallopi`i
  
  Kif i]ossuhom in-nisa wara li jing]ataw dijanjosi ta’ kan`er endometrijali?
  Sentimenti su[[ettivi jkunu [eneralment iddominati mis-ser]an fuq kirur[ija li tfejjaq, fi stadju tal-]ajja meta l-ma[[oranza ta’ l-g]anijiet u t-tragwardi femminili umani – partikolarment dak li jkollhom it-tfal – jkunu di[à [ew mil]uqa.
  
  Madanakollu, u kuntrarju g]al dak li ja]sbu ]afna, numru sinifikanti ta’ pazjenti “anzjani” xorta jkollhom ]ajja sesswali attiva. Il-mist]ija, ir-riservatezza, il-privatezza, l-imbarazzament u l-inibizzjonijiet kulturali m’g]andhomx jag]mluha diffi`li g]al dan il-grupp ta’ nisa, partikolarment dawk ‘il fuq minn 65 sena, li jqajjmu din il-kwistjoni bil-miftu], li ]aqqha tkun rikonoxxuta o[[ettivament u indirizzat sewwa.
  
  G]aldaqstant g]andu jkollok, il-kura[[ li teg]leb dawn il-kwistjonijiet sesswali mat-tabib tieg]ek sabiex i\\omm ]ajja sodisfa`enti anke wara li tkun [ejt imfejjqa minn kan`er ginekolo[iku!
  
  
• 3. 3. KANER TAL-OVARJI
  Min hu l-aktar f’riskju ta’ kan`er tal-ovarji?
  Hemm \ew[ gruppi ta’ età l-aktar f’riskju. L-i\g]ar minn dawn it-tnejn huwa dak ta’ matul it-tieni g]axar snin tal-]ajja. It-tieni grupp, li huwa akbar, huwa dak tas-snin ta’ wara l-menopawsa
  
  X’impatt g]andha din il-marda fuq il-kwalità tal-]ajja u l-femminilità?
  L-impatt fuq il-kwalita tal-]ajja u l-femminilità ji[i ddeterminat drammatikament skond l-aggressività tal-marda u tat-trattamenti ne`essarji.
  
  Telf ta’ pi\, min]abba n-nuqqas ta’ aptit li jkun [ej mill-marda nnifisha u/jew mill-kemoterapija sa anke anoressija, \ieda fil-]xuna abdominali, bidla fil-funzjoni ta’ l-imsaren, u[ieg] abdominali persistenti u vag - dawn kollha jistg]u jaffettwaw il-livell ta’ ener[ija vitali, il-kwalità tal-]ajja u jtellfu ]afna l-espressjoni fi\ika ta’ l-im]abba.
  
  L-alope`ija, l-anoressija, it-telf ta’ pi\, kif ukoll l-impatt tal-menopawsa kollha jistg]u jaffettwaw l-imma[ni tal-[isem, il-per`ezzjoni tal-persuna nnifisha, u l-kunfidenza estetika tal-persuna fiha nnifisha
  
  X’tip ta’ trattament jing]ata?
  Il-kan`er tat-tip disgerminoma, tipiku fin-nisa aktar \g]a\ag], xi drabi jippermetti kirur[ija konservattiva monolaterali, jew ovarijektomija bilaterali bil-konservazzjoni ta’ l-utru. I\-\amma ta’ l-utru, meta onkolo[ikament possibbli, hija importanti sabiex jibqg]u ji[u esperjenzati `-`ikli perjodikali bit-terapija tal-bdil ta’ l-ormoni (HRT) u potenzjalment tqala permezz ta’ ovodonazzjoni, ji[ifieri d-donazzjoni ta’ bajda sabiex ti[i ffertilizzata, minn mara donatri`i b’sa]]itha
  
  
• 4. TUMURI TAT-TUBI-FALLOPII
  Tumuri tat- tubi fallopi`i huma rari. Huma simili g]at-tumuri tal-ovarji u g]aldaqstant dawn huma kkunsidrati flimkien.
  
  
• 5. KANER VULVARI
  Min hu l-aktar f’riskju ta’ kan`er vulvari?
  Le\jonijiet ta’ qabel il-kan`er (vulvar intraepithelial neoplasia, VIN, [eneralment relatata ma’ infezzjoni bil- Papillomavirus, HPV,) issibhom l-i\jed fin-nisa \g]a\ag]. Il-kan`er inva\iv [eneralment jo]ro[ fis-snin ta’ wara l-menopawsa.
  
  X’tip ta’ trattament jing]ata?
  Le\jonijiet ta’ qabel il-kan`er ji[u [eneralment trattati bi trattamenti aktar konservattivi (bil-laser CO2, 5-FU) li minkejja dan jistg]u jikkaw\aw konsegwenzi kemm fi\i`i kif ukoll sesswali f’numru sinifikanti ta’ pazjenti min]abba l-effetti sekondarji potenzjali tal-kirur[ija bil-laser. Pazjenti b’kan`er inva\iv jistg]u jag]mlu vulvektomija radikali.
  
  
• 5. KANER VA{INALI
  Dan huwa tumur rari, li ji[i aktar frekwentament minn pro`ess kar`ino[enetiku li jibda waqt it-tqala. Il-forma l-aktar frekwenti hija l-adenokar`inoma ta’ `ellola `ara, sekondarja g]all-u\u prolungat ta’ dietilstilbestrol waqt it-tqala. Dan l-ormon kien u\at b]ala medi`ina kontra l-abort fis-snin ]amsin. L-u\u tieg]u [ie abbandunat kompletament.
  
  

NOTA :

F’pazjenti tal-kan`er ginekolo[iku, l-impatt fuq tul ta’ \mien qasir fuq il-kwalità tal-]ajja jiddependi mit-tip ta’ krur[ija mwettqa

Isterektomija vs Isterektomija vs Kirur[ija radikali

U l-b\onn jew le ta’ kemoterapija jew radjoterapija aw\iljari, jew vulvari konservattiv kontra t-trattament radikali

F’pazjenti b-kan`er ginekolo[iku, l-impatt fuq tul ta’ \mien twil fuq il-kwalità tal-]ajja jiddependi minn dawn li [ejjin:

• In-nuqqas ta’ rikorrenzi
  
• Is-sa]]a psikolo[ika [enerali tal-mara
  
• Is-sodisfazzjon bir-relazzjoni tag]ha u bil-]ajja sesswali pre`edenti tag]ha
  
• Il-kobor tal-kirur[ija pelvika
  

Il-menopawsa jatro[enika

X’inhi l-menopawsa jatro[enika?
Il-menopawsa jatro[enika hija menopawsa anti`ipata kkaw\ata mit-trattament mediku

Liema trattamenti jistg]u jwasslu g]al menopawsa jatro[enika?
- L-ovarijektomija bilaterali tne]]i lill-mara l-possibilità li ssir omm, sakemm ma ti[ix a``ettata l-ovodonazzjoni, fattur ta’ pi\ kbir f’pazjenti \g]a\ag]. Din tikkaw\a wkoll it-telf kemm ta’ estro[eni kif ukoll andro[eni, li jwassal g]all-hekk imsejja] “sindromu ta’ defi`jenza ta’ andro[en femminili” (SDAF)

- Kemoterapija Sistemika, min]abba li dan it-trattament jista’ jkisser il-follikoli fl-ovarji

- Radjoterapija tal-pelvi, ji[ifieri ffukata fuq l-arja [enitali, li tista’ tiddanne[[ja l-ovarji

X’jista’ jikkaw\a s-Sindromu ta’ Defi`jenza ta’ Andro[en Femminili?
Dan jista’ jiddetermina:

• In-nuqqas ta’ libido
  
• Assertività mnaqqsa
  
• Ener[ija vitali baxxa
  
• Telf ta’ xag]ar pubiku
  
• Massa ta’ muskoli mnaqqsa
  

Dawn il-bidliet kollha jistg]u iwe[[g]u fi\ikament u simbolikament is-senswalità u l-attrazzjoni sesswali, u jwasslu g]al per`ezzjoni tal-persuna nnifisha li t]ossha difettu\a, imkissra jew danne[[jata, l-aktar jekk ir-radjoterapija tkun ikkaw\at taqsir u djuq tal-va[ina b’]afna u[ieg] li itellfu jew jipprevenu l-kopulazzjoni u l-pja`ir tag]ha.

X’effetti o]rajn jista’ jkollha l-kemoterapija fuq l-identità sesswali femminili?
Is-sesswalità tista’ tkun affetwata akutament anke wara l-kemoterapija, [eneralment ikkombinata ma’ kirur[ija g]all-kan`er tal-ovarji, min]abba l-impatt tag]ha fuq is-sa]]a in [enerali (g]eja, telf ta’ xag]ar, bidliet fil-pi\, naw\ea u diarrhoea, depressjoni sekondarja u ansejtà).

X’jista’ jsir sabiex jitnaqqas l-impatt tal-menopawsa?
}lief g]all-kan`er endometrijali, it-HRT, bl-andro[eni f’`erti ka\ijiet, tista’ tnaqqas kemm l-impatt tal-menopawsa kif ukoll il-marki lokali wara r-radjoterapija.

Depressjoni u ansjetà

B’reazzjoni g]all-kan`er ginekolo[iku, it-trattament innifsu u kumplikazzjonijiet sekondarji (per e\empju diarrhoea u taqlib ta’ wara r-radjazzjoni, meta dawn jippersistu wara r-radjazzjoni) jistg]u jaffettwaw aktar il-per`ezzjoni erotika, l-istima tal-persuna fiha nnifisha u l-iskema sesswali tal-persuna.

IL-FUNZJONI SESSWALI FEMMINILI
LIBIDO
Id-dimensjonijiet bijolo[i`i, motivazzjonali-affettivi u ta’ konjizzjoni tal-libido, ji[ifieri x-xewqa sesswali tista’ tkun affettwata b’mod differenti mit-trattament tal-kan`er ginekolo[iku.

• L-g]eruq bijolo[i`i tal-libido jiddependu l-ewwel nett fuq ormoni sesswali, li huma ne`essarji i\da mhux bi\\ejjed sabiex tin\amm xewqa sesswali umana sodisfa`enti.
  X’ji[ri lil-libido meta jkun hemm telf ta’ ormoni sesswali?
  It-telf ta’ estro[eni, sekondarju g]all-ovarijektomija jew g]all-menopawsa spontanja, jista’ jnaqqas il-libido, l-aktar permezz ta’ effett sekondarju kkaw\at mill-va[ina xotta u d-disparewnija, li jsiru ag]ar wara r-radjoterapija.
  
  L-andro[eni g]andhom rwol stimulanti definit fin-nisa daqs kemm fl-ir[iel. It-telf ta’ andro[eni ovarjani wara l-ovarijektomija bilaterali jista’ jwassal g]as- Sindromu ta’ Defi`jenza ta’ Andro[en Femminili.
  
  X’jista’ jsir sabiex jitjieb in-nuqqas ta’ libido?
  - Suppliment ta’ andro[en itejjeb il-libido, it-tqanqil, l-assertività u s-sa]]a in [enerali f’pazjenti wara ovarijektomija. }lief g]all-grupp ta’ l-adenokar`inomata, li jirrikjedi de`i\joni individwali, it-HRT bl-estro[en u l-andro[en huwa ndikat f’dawn il-pazjenti.
  
  - - It-HRT tista’ ttejjeb il-libido kemm direttament u kemm indirettament, billi tne]]i kumplikazzjonijiet fil-va[ina, fil-bu\\ieqa ta’ l-urina u fil-musrana.
  
  
• Aspetti motivazzjonali-affettivi u ta’ g]arfien tal-libido jistg]u ivarjaw aktar l-istampa klinika billi jaffettwaw:
  
  • L-impatt negattiv tal-kirur[ija ginekolo[ika fuq l-imma[ni tal-persuna
    
  • L-istima tal-persuna nnifisha
    
  • Il-per`ezzjoni nnifisha li l-persuna hija o[[ett tax-xewqa sesswali
    

Sands R. Studd J
Exogenous androgens in postmenopausal years
AmJ Med 1995; 98:76-79

Graziottin A.
Sesswali function in women  with gynecologic cancer. A review

Italian Journal
of Gynecology and Obstetrics, 2001; 2: 61-68

IT-TQANQIL SESSWALI

X’inhu t-tqanqil sesswali?
It-tqanqil sesswali jindika stat b’sentimenti spe`ifi`i, [eneralment konness mal-[enitali. It-tqanqil jista’ jkun:

• `entrali, ji[ifieri mentali
  
• mhux fil-periferija tal-[enitali, li jikkaw\a l-vasodilatazzjoni tal-[ilda, it-tqanqil tal-bi\la, is-sekrezzjoni tal-b\ieq;
  
• [enitali, li jwassal g]al kon[estjoni [enitali u lubrikazzjoni va[inali
  
  

F’pazjenti tal-kan`er ginekolo[iku, it-tqanqil jista’ jkun affettwat min-numru ta’ ra[unijiet bijolo[i`i:

• Telf ta’ estro[en u andro[en, sekondarju g]all-menopawsa jatro[enika;
  
• Tfixkil vaskulari u newrolo[iku
  
  

Min huwa l-aktar vulnerabbli g]al tfixkil vaskulari u newrolo[iku?
Nisa trattati g]all-kan`er `ervikali, b’kumbinazzjoni ta’ kirur[ija u kemoterapija

G]aliex?
Ir-radjoterapija tiddetermina insult kbir g]all-ba\ijiet vaskulari u newrolo[i`i tal-pro`ess ta’ lubrikazzjoni u ta’ l-elasti`ità tat-tessuti muko\ali u submuko\ali li twassal g]al “tubu” xott, mixrub, dejjaq u ri[idu, li jikkaw\a “infjamazzjoni tal-va[ina ikkaw\ata mir-radjazzjoni”

X’jista’ jsir sabiex jitjieb it-tfixkil vaskulari u newrolo[iku?

• ERT topika u sistemika tista’ ttejjeb il-pro`ess ta’ rkupru u hija wa]da mill-passi terapewti`i kru`jali li g]andhom jittwettqu waqt ir-radjoterapija, sabiex timminimizza r-retrazzjoni u t-telf irriversibbli ta’ l-elasti`ità va[inali
  
• Fatturi vaskulari jista’ jkollhom titjib kliniku sinifikanti b’medi`ina vasoattiva b]as-sildenafil, il-medi`ina li saret mag]rufa mad-dinja kollha b]ala Viagra. Din il-medi`ina hija ta’ u\u sabiex ittejjeb diffikultajiet ta’ tqanqil fl-ir[iel, li kieku jwasslu g]al defi`it ta’ erezzjoni.
  
  
• Is-siner[ija bejn it-HRT u s-sildenafil jista’ teoritikament inaqqas b’mod sinifikanti d-disparewnija fil-pazjenti tal-kan`er ginekolo[iku (studji juru l-prevalenza g]olja ta’ disparewnija fil-pazjenti tal-kan`er ginekolo[iku – li tvarja minn 50% sa 80% meta t-taqsir va[inali min]abba l-kumbinazzjoni ta’ kirur[ija u kemoterapija kienet ilment prin`ipali), sa 82% tan-nisa ta]t il-50 sena li ing]ataw ir-radjoterapija. Studji [odda g]adhom g]addejjin sabiex jevalwaw din il-possibilità.
  
  

G]aliex aktar il-pazjenti tal-kan`er ginekolo[iku huma fir-riskju ta’ tfixkil newrolo[iku?

• Ir-rispons klitorali fil-fa\i tat-tqanqil jista’ jkun imfixkel wara l-menopawsa
  
  
• Fil-kan`er vulvari l-ammont ta’ tqanqil klitorali jista’ jkun kompromess spe`ifikament u direttament meta titwttaq il-vulvektomija
  
  

Disparewnija

Jew primarja jew, aktar frekwenti, sekondarja g]all-va[ina xotta bi spa\mu difensiv sekondarju ta’ muskolu pubokoksi[eali

Inkontenenza urinarja

L-inkontenenza urinarja tista’ tikkaw\a diffikultajiet ta’ tqanqil [enitali waqt u wara l-menopawsa

G]aliex?
Problemi meta tag]mel l-urina huma aktar frekwenti wara l-isterektomija radikali g]all-kan`er `ervikali

Id-disfunzjoni tal-bu\\ieqa ta’ l-urina tista’ tkun konsegwenza diretta tad-disturb tas-suppliment tan-nerv sensorju u ta`-`aqlieq tad-detrusor, b’dannu fuq il-kompetenza ta’ l-isphincter uretrali (l-muskolu li j \omm l-urina) u detrusorjali, li jwassal g]ad-u[ie] mal-urina b’volum residwu ta’ urina, ur[enza u/jew inkontenenza ta’ l-istress

L-inkontenenza urinarja tista’ tkun ukoll kumplikazzjoni wara l-vulvektomija radikali. Studji juru li 28% tal-pazjenti tal-vulvektomija \viluppaw bidla fil-kontenenza; il-per`entwal \died g]al 40% wara l-vulvektomija radikali

Kif tista’ titnaqqas l-inkontenenza urinarja fil-pazjenti tal-kan`er ginekolo[iku?
Billi jintu\aw tekni`i ta’ \amma, li jkunu diretti lejn it-tnaqqis tad-dannu tan-nerv waqt il-kirur[ija

• HRT
  
• Rijabilitazzjoni tal-parti pelvika (Pelvic floor)
  
  

Baker PK
Musculoskeletal origins of chronic pelvic pain. Diagnosis and treatment
Obstet.Gynecol.Clin. North.Am. 1993; 20 (4): 719-742

Carenza L, Nobili F, Giacobini S
Voiding disorders after radical hysterectomy

Gynecol Oncol. 1982; 13: 213-19

Graziottin A
Sesswaliity and the menopause in John Studd (ed) Management of the menopause-Annual Review, RCOG, London, Press-Parthenon Publishing Group, 1998 (a) : 49-58;

ORGA|MU
Diffikultajiet orga\mi`i jistg]u jkunu l-punt tal-wasla ta’ numru ta’ fatturi bijolo[i`i kif ukoll motivazzjonali-affettivi u ta’ g]arfien partikolarment f’pazjenti tal-kan`er ginekolo[iku.

G]aliex?
Wara kirur[ija radikali u/jew radjoterapija, modifikazzjonijiet anatomi`i u funzjonali ta’ punti u partijiet milquta mill-orga\mu jistg]u jaffettwaw ]afna l-pazjenti tal-kan`er ginekolo[iku orga\mi`i

Kundizzjonijiet ipertoni`i, retrazzjoni tal-muskoli, fibro\i mi\juda, danni vaskulari u newrolo[i`i wara r-radjoterapija, jistg]u jikkaw\aw id-disparewnija, va[inismus u `istite ta’ wara l-kopulazzjoni, u g]aldaqstant itellfu l-formazzjoni tal-“pjattaforma orga\mika”

Kemm pazjenti tal-kan`er ginekolo[iku isofru minn diffikultajiet orga\mi`i?
Fil-pazjenti tal-kan`er ginekolo[iku diffikultà fl-il]uq ta’ orga\mu [iet rappurtata f’16.5% (10/61) tal-pazjenti b’dijanjosi inizjali ta’ kan`er `ervikali u f’ 60% (24/40) tal-pazjenti sena wara.

Masters WH, Johnson VE, Kolodny RC
Heterosexuality
Glascow, Harper Collins, 1994

SODISFAZZJON
Is-sodisfazzjoni jinkludi kemm sodisfazzjon fi\iku kif ukoll dak emozzjonali.

G]aliex il-pazjenti tal-kan`er ginekolo[iku partikolarment ikollhom livell aktar baxx ta’ sodisfazzjon sesswali?
Il-memorja negattiva tad-disparewnija, u l-esperjenza persistenti tag]ha, jistg]u jikkaw\aw it-telf ta’ libido, i\idu diffikultajiet ta’ tqanqil b’inqas lubrikazzjoni, li jikkontribwixxu g]ad-deterjorament sinifikanti tat-tendenza tal-funzjoni sesswali tal-pazjenti tal-kan`er ginekolo[iku.

L-u[ieg] u esperjenza sesswali in [enerali di\appuntanti jistg]u wkoll ikunu responsabbli g]at-tnaqqis sinifikanti fil-frekwenza tas-sess, inqas tipi ta’ attivitajiet sesswali, inqas aptit tan-nisa li jibdew l-attività sesswali.

Madanakollu, fuq nota po\ittiva, studji juru li s-“sodisfazzjon” emozzjonali huwa rrappurtat intatt matul i\-\mien. L-a``ettazzjoni tal-“prezz sesswali tas-sopravivenza” hija probabilment responsabbli g]al din l-evalwazzjoni po\ittiva, minkejja t-tfixkil sesswali o[[ettiv imsemmi. It-tieni spjegazzjoni tista’ tkun li l-kwalità a]jar ta’ l-intimità emozzjonali mar-ra[el (rappurtata f’medja ta’ 60-70% tal-koppji mi\\ew[a) hija tant gratifikanti g]all-ma[[oranza tan-nisa li l-valur tag]ha jnaqqas l-impatt tal-limiti sesswali spe`ifi`i. Studji o]rajn juru li waqt li l-frekwenza tal-kopulazzjoni waqg]et minn 10/xahar g]al 5/xahar sena wara t-trattament, im[ieba sesswali jew affettiva o]ra, b]all-bews, baqg]et kostanti matul i\-\mien.

Xi trattament jista’ jing]ata sabiex jitjieb is-sodisfazzjon sesswali?
In-nisa g]andhom ji[u nkora[[uti sabiex ikomplu t-HRT – ta’ l-inqas, estro[en topiku fil-va[ina jew andro[en topiku, meta indikat – fl-arja vulvari

Ta]ri[ ta’ rijabilitazzjoni tal-parti pelvika (partikolarment f’kundizzjonijiet ipertoni`i li jwasslu g]ad-disparewnija u/jew fil-ka\ ta’ u[ie] fil muskolu msejja] levator ani g]all-inqas g]al sitt xhur wara t-titjib kliniku

U\a lubrikant sabiex tiffa`ilita l-penetrazzjoni u tevita l-u[ieg] u sabiex ikollok irkupru ottimali

Graziottin A
Organic and psychological factors in vulval pain: implications for management
Sesswali & Marital Therapy, 1998 (d); 13,3: 329-338

IR-RELAZZJONI SESSWALI
Il-kwalità tar-rabtiet affettivi, u spe`ifikament ta’ relazzjonijiet sesswali, kemm omosesswali kif ukoll eterosesswali, hija parti kritika mill-Kwalità tal-]ajja. Hemm ]ames fatturi varjabbli importanti li jinfluwenzaw l-impatt tal-kan`er fuq relazzjoni sesswali:

• l-istat tar-relazzjoni qabel \viluppa l-kan`er
  
• it-tul ta\-\wie[/tar-relazzjoni
  
• l-istadju tal-kan`er u l-g]a\la tat-trattament
  
• il-punt matul il-marda meta ssir l-evalwazzjoni
  
• il-kapa`itajiet interpersonali tal-partner
  
  

Id-dijanjosi tal-kan`er hija fattur ta’ ]sara tremend fuq ir-relazzjoni tal-koppja u fuq il-familja.

Esperti tal-famlja jsostnu li meta l-familji jaffa``jaw numru e``essiv ta’ ]ti[ijiet, ikun hemm “[abra” ta’ stress u s-sa]]a in [enerali tal-membri tal-familja u tal-]ajja familjari ti[i mhedda.

Family experts contend that when families face an excessive number of demands, a "pile-up" of stress occurs and the well being of family members and family life is threatened.

Kif ikun affettwat ir-ra[el bid-dijanjosi u bit-trattament tal-kan`er?

• L-impatt tad-dijanjosi tal-kan`er ginekolo[iku jista’ jaffettwa s-sa]]a in [enerali tar-ra[el, aktar u aktar f’ir[iel li j]obbu, li potenzjalment jista’ jwassal g]al problemi psikosomati`i.
  
• L-impatt tad-dijanjosi tal-kan`er ginekolo[iku u tat-trattament tieg]u fuq ix-xewqa sesswali maskili jista’ jiddependi wkoll mit-tip ta’ trattament. Dan ikun [eneralment minimu f’isterektomiji sempli`i u massimu f’isterektomija radikali, aktar u aktar meta l-elasti`ità u r-rispons va[inali jkunu [ew kjarament imxekkla wara r-radjoterapija, jew meta l-vulvektomija radikali taffettwa drammatikament l-apparenza estetika tal-[enitali femminili.
  
• It-telf ta’ estro[en ukoll jista’ jag]mel il-penetrazzjoni aktar diffi`li min]abba li l-va[ina tkun xotta u jkompli jikkomplika l-istenosi, ir-retrazzjoni u s-sens ta’ taqsir va[inali.
  
• Jista’ jkun hemm ukoll defi`it fl-erezzjoni, meta n-nixfa nnifisha tikkumbatti l-kwalità ta’ l-erezzjoni jew meta l-partner jikkunsidra n-nixfa va[inali b]ala sinjal ta’ rifjut jew b’xi mod indikazzjoni ta’ l-“insensittività” tar-rikjesta u ta’ l-avvanz sesswali tieg]u.
  

X’jista’ jsir sabiex ji[u mg]ejjuna koppji sabiex jeg]lbu t-trawma tal-kan`er flimkien?
Studji juru li 50% tal-pazjenti \g]a\ag] ]assew li l-ir[iel tag]hom kellhom jing]ataw aktar informazzjoni dwar il-bidliet sesswali, sabiex dawn ikunu ppreparati bil-quddiem g]all-bidliet ta’ quddiemhom.

L-g]ajnuna psikosesswali u informattiva hija mi\ura preventiva kritika, aktar u aktar g]aliex l-ir[iel u l-koppji jesprimu s-ser]an u l-gratitudni tag]hom meta dawn il-kwistjonijiet u d-diffikultajiet u/jew nuqqas ta’ ftehim potenzjali jittqajjmu bil-miftu] u spontanjemnet mit-tabib waqt il-vista u meta jing]ataw su[[erimenti pratti`i sabiex ji[u meg]luba problemi fi\i`i u emozzjonali.

Graziottin A
Sesswaliity and the menopause
in John Studd (ed) Management of the menopause-Annual Review, RCOG, London, Press-Parthenon Publishing Group, 1998 (a) : 49-58;

Graziottin A.
Sesswali function in women  with gynecologic cancer. A review

Italian Journal of Gynecology and Obstetrics, 2001; 2: 61-68

Helstrom L, Sorbom D, Backstrom T
Influence of partner relationship on sexuality after subtotal hysterectomy Acta Obstet Gynecol Scand 1995; 74: 142-146

McCubbin HI,Patterson JM
Family adaptation to crises
In McCubbin H, Cauble A, Patterson J Eds: Family stress, Coping and Social Support,
Springfield, Charles Thomas Ed,  1982

SFIDI DIFFIKULTU|I FIS-SOPRAVIVENTI TAL-KANER
Minkejja l-impatt fi\iku u emozzjonali drammatiku tat-trattamenti tal-kan`er `erti pazjenti jirappurtaw \ieda fil-kwalità tal-]ajja u s-sesswalità tag]hom.

Leima huma l-pazjenti li jkollhom l-a]jar ri\ultat f’termini ta’ sopravivenza, kwalità tal-]ajja u ]ajja sesswali, fost dawk li jkollhom l-istess kan`er fl-istess stadju, programm ta’ trattament u pronjosi [enerali? Dawn ikollhom:

• Fehma a]jar tal-forzi ta’ addattament?
  
• Mekkani\mi ta’ kumbattività a]jar?
  
• Xibka ta’ apo[[ aktar b’sa]]itha?
  
• Strate[iji rijabilitattivi partikolari?
  
• u/jew jew forsi, `erti forzi nvi\ibbli u li ma jing]addux b]all-ispiritwalità, it-tama, il-fidi u l-abilità li jiffurmaw il-valuri u l-prijoritajiet mill-[did, it-tifsira tal-godiment tal-]ajja u ta’ l-intimità sesswali quddiem l-isfida ta’ quddiemhom?
  
  

Fuq nota finali

• Il-kan`er ginekolo[iku jista’ jaffettwa l-funzjoni sesswali femminili, ir-rispons sesswali femminili u r-relazzjoni tal-koppja b’mod kumpless li jinvolvi fatturi kemm psikoso`jali kif ukoll bijolo[i`i.
  
• Dan li [ej g]andu ji[i kkunsidrat meta ti[i ndirizzata l-kwalità tal-]ajja ta’ pazjent tal-kan`er:
  L-età, effetti sekondarji tal-kirur[ija, kemoterapija u radjoterapija, problemi relatati mat-tqala waqt il-kan`er `ervikali, infertilità, menopawsa prematura jatro[enika bis-sensiela ta’ danni sekondarji g]at-telf kroniku ta’ estro[en fuq il-mo]], fuq l-organi sensorji, fuq il-fi\jopatolo[ija tar-rispons sesswali u fuq il-funzjoni tal-parti pelvika.
• Il-fatt li l-a[[ustament [enerali u l-kwalita tal-]ajja tas-sopraviventi tal-KG huma po\ittivi f’medja ta’ 70-80% tal-ka\i m’g]andhiex ta]bi l-verità kompleta: li dan huwa veru g]al ]afna aspetti tal- kwalita tal-]ajja, ]lief g]all-funzjoni sesswali.
  
• L-attenzjoni g]all-anatomija u l-funzjoni tal-parti pelvika g]andhom isiru parti mandatorja minn e\ami sessolo[iku u ginekolo[iku kliniku s]i], sabiex jag]ti lis-sopraviventi tal-kan`er ginekolo[iku d-dritt g]al dijanjosi s]i]a u g]ajnuna kompetenti, sabiex dawn igawdu l-im]abba u l-kuntentizza sesswali mill-[did.
  

[Lura mill-bidu]

---

LEWKEMIJA U L-MARDA TA’ HODGKIN – KWALITÀ TAL-}AJJA U KWISTJONIJIET SESSWALI

---

SESSWALITÀ, ETÀ U MARD KRONIKU:
SOPRAVIVENTI |G}A|AG} TAL-KANER U MENOPAWSA JATRO{ENIKA
Messa[[I prin`ipali: sopraviventi tal-kan`er \g]a\ag], Lewkemija Akuta, il-Marda ta’ Hodgkin, Bone Marrow Transplantation, L-isfida tas-sopraviventi tal-kan`er kontra kull ri\ultat, it-Tran\izzjoni mill-Adoloxxenti g]all-Adult fis-Sopraviventi tal-Kan`er, Menopawsa, Ormoni u Sa]]a Sesswali Femminili, Funzjoni Sesswali Femminili fis-Sopraviventi |g]a\ag] tal-Kan`er Affettwati mill-Menopawsa Jatro[enika, Xewqa Sesswali, Tqanqil Sesswali, Taqlib Relatat ma’ l-U[ieg] Sesswali, Orga\mu u Pja`ir, Sodisfazzjon Sesswali, Terapija tal-Bdil Ormonali, Kwistjonijiet ta’ Infertilità fis-Sopraviventi tal-Kan`er |ag]\ag], Linji Gwida g]a\-|amma tal-Funzjoni Sesswali fis-Sopraviventi tal-Kan`er |ag]\ag] Affettwati mill-Menopawsa Jatro[enika

Kliem prin`ipali: sopraviventi tal-kan`er, kan`erijiet ermatolo[i`Ii ; menopawsa jatro[enika; problemi psikosesswali; taqlib sesswali femminili;

Is-sesswalità femminili hija estremament kumplessa, u tirri\ulta mit-ta]lit ta’ fatturi bijolo[i`i, psikosesswali u fatturi li jiddependu mill-kuntest, kemm fir-relazzjoni u kemm so`jokulturali. Is-sesswalità umana hija kumplessa ]afna, aktar u aktar meta ti[ri xi]a[a mhux mixtieq b]alma huwa l-kan`er li taffettwa s-sa]]a in [enerali ta’ l-individwu – kemm sesswali u kemm le – fid-dimensjonijiet kollha tag]ha.

Il-kan`er illum huwa marda aktar kronika milli fatali. Ir-rata ta’ sopravivenza, f’]ames snin, tista’ tkun g]olja sa 72%, sa 90% g]al `ertu tip ta’ kan`er. Il-prezz tas-sopravivenza, madanakollu, jista’ jkun estremament g]oli, min]abba numru ta’ fatturi relatati direttament jew indirettament mal-kan`er jew mat-trattament tieg]u per se’, ma’ l-età meta tkun ing]atat id-dijanjosi tieg]u u meta [ie trattat, u l-kwalità ta’ l-appo[[ famlijari, mediku, psikolo[iku u so`jali.

L-informazzjoni segwenti tiffoka fuq sopraviventi \g]a\ag] tal-kan`er b’attenzjoni spe`jali g]al nisa \g]a\ag] trattati g]al-kan`erijiet ermatolo[i`i (il-marda ta’ Hodgkin, limfoblastika jew lewkemija akuta), fuq perspettiva ta’ matul il-]ajja.

SOPRAVIVENTI |G}A|AG} TAL-KANER

Okkorrenza bijolo[ika qawwija b]alma hija l-menopawsa jatro[enika tista’ tinftihem a]jar jekk titpo[[a f’perspettivi mal-]afna bidliet u sfidi li s-sopraviventi \g]a\ag] tal-kan`er ikollhom i]abbtu wi``hom mag]hom – u jeg]lbu – f’dimensjonijiet emozzjonali, affettivi, relazzjonali, u kulturali u e\istenzjali differenti.

Why G]aliex sopraviventi \g]a\ag] tal-kan`er ikollhom diffikultà partikolari fit-tfittixija g]al identità sesswali sodisfa`enti?
}ti[ijiet ta’ rabta jistg]u ikunu frustranti ]afna fit-tfal u l-adoloxxenti, min]abba \mien twil l-isptar, separazzjoni mill-[enituri, il-]bieb, l-iskola u l-]in tal-log]ob, testijiet u trattamenti inva\ivi u li jinvolvu u[ieg], ansjetà u dieqa, bi\a dwar il-futur, sieg]at twal ta’ ]in wa]edhom ming]ajr fara[. Il-medja ta’ ]in involut fi trattament u attenzjoni mill-qrib f’kan`er ematolo[iku hija ta’ tliet snin: din is-sospensjoni kritika mill-]ajja normali u l-bidla lejn is-sopravivenza f’emer[enza jistg]u jiddisturbaw il-pro`ess ta’ maturità psikosesswali ba\iku. Il-frustrazzjoni tal-]ti[ijiet tar-rabta idewwem l-i\vilupp ta’ l-awtonomija u l-indi-pendenza u jikkomplika t-tfittxija g]al identità sesswali sodisfa`enti.

L-impatt tal-kan`er fuq il-per`ezzjoni tal-persuna fuqha nnifisha u l-b\onn ta’ trattamenti inva\ivi jista’ jkompli jaffettwa l-imma[ni tal-[isem u l-kunfidenza tal-persuna fiha nnifisha, kwistjonijiet ta’ intimità, fi\ikament u emozzjonalment (“dak li jista’ u dak li ma jistg]ax jing]ad”) – bil-pi\ tas-silenzju, gideb jew dieqa g]all-fatt li jkollok tg]id -, strate[iji ta’ kif tla]]aq (“i`-`entru tal-kontroll” u/jew “l-illu\joni tal-kontroll”), l-aspettazzjonijiet fuq ir-relazzjonijiet interpersonali u t-tama g]all-futur.

Sejbiet sinifikanti jinkludu:

• Dipendenza e``essiva fuq il-[enituri
  
• Im[ieba estrema fejn jid]lu relazzjonijiet: xi [enituri juru inqas interess fil-relazzjonijiet interpersonali, filwaqt li o]rajn jemfasizzaw il-kunflitt bejn l-aspettazzjonijiet g]oljin g]ar-relazzjonijiet u d-diffikultà li j]ossuhom sodisfatti fil-“]ajja reali”, bil-konsegwenza li ma jkunux sodisfatti b’relazzjonijiet importanti
  
• Aktar taqlib emozzjonali u komportamentali
  
• Funzjoni inqas tajba l-iskola jew fuq il-post tax-xog]ol, l-aktar min]abba d-dannu newrolo[iku ta’ l-irradjazzjoni kranjali u/jew il-kemoterapija intensiva
  
• I`-`a]da b]ala mekkani\mu ta’ difi\a dominanti
  
  

IL-LEWKEMIJA AKUTA

X’inhuma r-rati ta’ sopravivenza tal-lewkemija akuta?
Illum hemm rata ta’ sopravivenza [enerali fuq 5 snin ta’ 70% tal-lewkemija limfoblastika akuta.
X’inhuma l-konsegwenzi prin`ipali tal-marda u tat-trattament fuq tul ta’ \mien twil?
Tumur ie]or, disfunzjoni gonadali u infertilità, u disfunzjoni kardijaka.

Is-sopraviventi tal-kan`er li g]addew minn irradjazzjoni kranjali jistg]u jsofru min-nuqqas fl-intelli[enza non-verbali u fl-abbilitajiet ta’ per`ezzjoni, memorja qasira, g]eja psikolo[ika u imma[ni tal-[isem fqira
br> br> Ri\ultati psikosesswali tas-sopraviventi tal-lewkemija limfoblastika akuta ma jindikaw l-ebda rata mi\juda ta’ taqlib psikjatriku, i\da funzjoni aktar fqira b’mod sinifikanti: fir-relazzjoni ta’ l-im]abba/sesswali, fil-]biberija, f’kuntatti so`jali mhux spe`ifi`i, fl-immani[[jar ta’ kuljum.

Min]abba li l-marda hija wa]da ri`enti t-ta]lit ta’ nuqqasijiet fl-im]abba u l-]biberija ji\diedu.

Kwistjonijiet ta’ intimità u vulnerabilità emozzjonali jistg]u jwasslu g]al relazzjonijiet iqsar u nuqqas ta’ involviment f’dak li persuna taqsam ma’ ]addie]or.

Il-qasam tar-relazzjonijiet jidher, g]aldaqstant, li huwa verament sensittiv g]all-effett fuq tul ta’ \mien twil tal-kan`er u tat-trattament relatat mieg]u, li jaffettwaw ix-xenarju [ewwieni ta’ l-emozzjonijiet u ta’ l-im]abba milli jkunu ta’ preludju g]al relazzjoni ta’ koppja u espressjoni sesswali sodisfa`enti.

Studji juru li nisa \g]a\ag] li jeg]lbu l-kan`er huma differrenti b’mod sinifikanti min-nisa b’sa]]ithom f’oqsma spe`ifi`i, min]abba li jkunu:

• Inqas femminili fl-identità sesswali u aktar infantili
• Aktar restrittivi, stampa passiva u sottomessa tas-sesswalità
• B’inqas esperjenza ta’ kopulazzjoni sesswali
• B’inqas inizjattiva fil-kopulazzjoni sesswali
• B’inqas abilità li jesprimu x-xewqat sesswali personali mal-partner
• minor ability to express personal sexual desires to the partner
• Igawdu inqas il-kopulazzjoni sesswali

Dan jikkonferma li l-esperjenza tal-kan`er tista’ taffettwa l-identità sesswali, il-funzjoni sesswali u r-relazzjoni sesswali.

Id-dijanjosi klinika u l-appo[[ psikosesswali mog]ti sewwa jidhru li huma kriti`i g]al dak is-settur ta’ sopraviventi b’imma[ni tal-[isem fqira u b’aktar vulnerabilità sesswali .

IL-MARDA TA’ HODGKIN
Il-marda ta’ Hodgkin hija kan`er malinn li jo]ro[ mi`-`elloli limfnodali.

X’inhuma r-rati ta’ sopravivenza b]al issa tal-marda ta’ Hodgkin?
It-titjib fil-kemoterapija u fl-istrate[iji tat-trattament wasslu g]al titjib fis-sopravivenza drammatiku: mill- 5%- sopravivenza f’]ames snin fis-sittinijiet g]all-kan`er fi-istadju avvanzat, g]all-pre\ent ta’ 80%- sopravivenza f’]ames snin, b’ 61% jsalvaw wara ]mistax-il sena. 30 sa 50% ta’ adulti \g]a\ag] jil]qu fejqan komplet f’minn 3 sa 8 snin.

X’inhi l-parti negattiva ta’ dawn ir-ri\ultati po\ittivi?
Hemm 17.6-20% riskju serju g]al-kan`er ie]or (kemm min]abba l-pre\enza ta’ vulnerabilità [enetika u kemm min]abba l-effett tat-trattament innifsu)

L-ir[iel kollha jsiru sterili b’mod permanenti, filwaqt li 80% tan-nisa ‘il fuq mill-25 sena jg]addu minn menopawsa prematura.

Studji differenti juru evidenza ta’ l-a[[ustament diffi`li li ]afna mill-pazjenti tal-marda ta’ Hodgkin jilmentaw minnu meta kkumparat ma’ tipi o]rajn ta’ kan`er ematolo[i`i.

Meta kkumparati ma’ sopraviventi tal-lewkemija akuta, sopraviventi tal-marda ta’ Hodgkin ikollhom adattament aktar fqir f’dawn li [ejjin:

• l-impatt tal-kan`er fuq il-]ajja familjari
• ir-relazzjoni sesswali mar-ra[el/mara jew mal-partner
• livell imnaqqas ta’ ener[ija u g]eja
• aktar ostilità u sommatizzazzjoni fin-nisa
• aktar naw\ea kkundizzjonata.

X’jista’ jsir biex titjieb il-kwalità tal-]ajja ta’ dawn il-pazjenti?
L-a]jar possibilità ta’ titjib tidher li hija per`ezzjoni komprensiva, b’appo[[ mediku u psikosesswali, im]ejjija skond il-b\onnijiet emer[enti ta’ l-individwu.

Kornblith AB Herndon JE Zuckerman E Cella DF Cherin E Wolcok S  et Al
Comparison of psychosocial adaptation of advanced stage Hodgkin diseaes and acute leukemia survivors
Ann Oncol 9: 297-306, 1998

Cella DF Tross S
Psychosocial adjustment to survival  from Hodgkin’s disease
J. Consul Clin. Psychol 54: 616-22,1986

BONE MARROW TRANSPLANTATION

BMT hija pro`edura medika aggressiva u ta’ teknolo[ija g]olja, asso`jata ma’ l-istressors psikolo[i`i u fi\i`i li [eneralment tinkludi irradjazzjoni totali tal-[isem, i\olament f’ambjent ]ieles mill-mikrobi, varjazzjonijiet rapidi u in`erti fl-istat mediku, \mien twil l-isptar, pro`eduri medi`i inva\ivi frekwenti, effetti sekondarji fi\i`i relatati mat-tratament, inklu\ l-isterilità, kumplikazzjonijiet pulmonari u newrolo[i`i, dipendenza estrema fuq il-personal mediku, infezzjonijiet repetuti, mard u l-possibilità ta’ mewt relatati mal-graft versus host disease (GVHD) .

• Allogeneic bone marrow transplantation (Allo BMT), autologous bone marrow transplantation (ABMT) jew it-terapija intensiva ta’ konsolidament huma dawk li qeg]din ji[u proposti g]all-pazjenti bil-lewkemija myelogenous akuta u kan`er ematolo[i`i o]rajn meta dawn jg]addu g]all-fejqan komplet.
  
• Ri\ultati tat-trattement juru riskju aktar imnaqqas ta’ mard mill-[did u sopravivenza ming]ajr mard itwal wara l-AlloBMT u l-ABMT, milli wara t- terapija intensiva ta’ konsolidament.
  
• Madanakollu, s-sopravivenza [enerali wara l-fejqan komlet hija simili g]at-tliet gruppi ta’ trattament. Il-pazjenti li jerg[g]u jimirdu wara t- terapija intensiva ta’ konsolidament isalvaw aktar fa`ilment u [eneralment jir`ievu l-ABMT waqt it-tieni fejqan komplet.
  
• Min]abba li r-ri\ultati finali ji[u mtappna bit-tossi`ità fuq \mien twil u konsegwenzi o]rajn, inklu\i dawk psikoso`jali u sesswali, huwa essenzjali li ssir evalwazzjoni tal-possibilitajiet tat-trattament anke mil-lat ta’ kwalità tal-]ajja li minnha s-sesswalità hija parti essenzjali.
  
• BMT, min]abba li qeg]dha ti[i proposta dejjem aktar g]al kan`er avvanzat jew li jkun qieg]ed ji\viluppa malajr, qeg]dha ssir kwistjoni aktar familjari fil-pazjenti tal-kan`er. L-impatt tag]ha fuq il- kwalita tal-]ajja, minbarra s-sopravivenza, qieg]ed ji[i nvestigat b’mod intensiv.
  
  

Andrykowski MA
Psychosocial factors in bone marrow transplantation: a review and recommendations for research
Bone Marrow Transplantation 13:357-375, 1994


EFFETTI DIFFIKULTU|I FIS-SOPRAVIVENTI TAL-KANER
Xi pazjenti jirrapurtaw \ieda fis-sesswalità tag]hom minkejja l-impatt fi\iku u emozzjonali drammatiku tat-trattamenti tal-kan`er.

Liema huma l-pazjenti li jkollhom l-a]jar ri\ultati f’termini ta’ sopravivenza, kwalità tal-]ajja u ]ajja sesswali, fost dawk li jkollhom l-istess kan`er fl-istess stadju, programm ta’ trattament u pronjosi [enerali? Dawn ikollhom:

• Fehma a]jar tal-forzi ta’ l-adattament?
• Mekkani\mi ta’ kumbattività a]jar?
• Xibka ta’ apo[[ aktar b’sa]]itha?
• Strate[iji rijabilitattivi partikolari?
• u/jew jew forsi, `erti forzi nvi\ibbli u li ma jing]addux b]all-ispiritwalità, it-tama, il-fidi u l-abilità li jiffurmaw il-valuri u l-prijoritajiet mill-[did, it-tifsira tal-godiment tal-]ajja u ta’ l-intimità sesswali quddiem l-isfida ta’ quddiemhom?

IT-TRAN|IZZJONI MILL-ADOLOXXENTI G}ALL-ADULT FIS-SOPRAVIVENTI TAL-KANER 
Tran\izzjoni ta’ su``ess te]tie[ l-abilità li:

• Tissepara mill-[enituri
• Tistabbilixxi identità sesswali sodisfa`enti u indipendenza funzjonali mir-relazzjonijiet intimi
• Fost is-sopraviventi tal-kan`er \g]a\ag], i\-\wie[ jew il-koabitazzjoni jiddependu minn kemm ikunu ntla]qu kura bijolo[ika u addattament psikolo[iku po\ittiv.

I\-\wie[ u l-g]ixien b]all-mi\\ew[in jista’ ji[u kkunsidrati (fil-limiti tag]hom) b]ala indikatur komprensiv tal-funzjoni psikosesswali u tal-kompetenza so`jali.

Illum is-sopravivenza ta’ 5 snin g]al kull malinn fit-tfulija u l-adoloxxenza hija ta’ 72% (sa 90% g]al `erti tipi ta’ kan`er), u dan ir-ri\ultat [enerali po\ittiv i\id l-interess fil-funzjoni psikoso`jali globali.

Studji mwettqa fl-Istati Uniti u fil-Kanada jipprovdu informazzjoni dwar i\-\wie[, il-koabitazzjoni u d-divorzju bejn sopraviventi adulti tal-kan`er ikkumparati mal-popolazzjoni ta’ l-Istati Uniti skond gruppi ta’ età spe`ifi`i. In [enerali

• 32% tas-sopraviventi kienu mi\\ew[in jew common law (]afna inqas mill-popolazzjoni ta’ l-Istati Uniti)
• 6% iddivorzjati jew separati (in-nisa inqas u l-ir[iel aktar mill-popolazzjoni ta’ l-Istati Uniti)
• 0.07% romol (inqas mill-popolazzjoni ta’ l-Istati Uniti)
• 62% qatt ma kienu mi\\ew[in (aktar mill-popolazzjoni ta’ l-Istati Uniti b’mod sinifikanti f’kull grupp).

In [enerali, ikkumparati mal-popolazzjoni ta’ l-Istati Uniti, is-sopraviventi kienu inqas probabbli li jkunu xi darba \\ew[u, partikolarment dawk femminili u bojod. I\da ladarba ji\\ew[u, dawk femminili u bojod jidhru li jiddivorzjaw/jisseparaw inqas. Sopraviventi suwed kienu aktar probabbli li jkunu \\ew[u xi darba, bl-ir[iel u s-suwed aktar probabbli li jiddivorzjaw/jisseparaw ladarba jkunu mi\\ew[in. Il-popolazzjoni Ispanika g]andha rata simili g]al dik ta’ l-Istati Uniti. B’numri suffi`jenti, l-etni`ità hija fattur varjabbli importanti fil-modulazzjoni ta’ l-addattament g]all-marda tal-kan`er u tal-per`ezzjoni so`jali tag]ha. Hija tikkontribwixxi g]all-fatturi li jiddependu mill-kuntest li jistg]u jkunu relevanti fir-ri\ultat individwali.

Rauck A Green DM Yasui Y Mertens A Robinson LL
Marriage  in the survivors of childhood cancer: a preliminary study description from the Childhood Kan`er Survivor Study
Medical and Pediatric Oncology 33: 60-63, 1999

X’inhi l-menopawsa?
Il-menopawsa tiddefinixxi n-nuqqas ta`-`iklu menstruwali b]ala konsegwenza ta’ involuzzjoni ovarjana fi\jolo[ika (menopawsa spontanja), bl-e\awriment tal-follikolu u n-nuqqas gradwali tal-produzzjoni ta’ ormoni sesswali femminili.

L-età medja tal-menopawsa spontanja hija 50 sena u erba’ xhur.
L-estro[en u l-pro[esteron ma jibqg]ux jidhru fl-ewwel sentejn wara l-menopawsa spontanja filwaqt li l-andro[eni ovarjani jonqsu aktar bil-mod.

X’inhi l-menopawsa jatro[enika?
Il-menopawsa jatro[enika tiddefinixxi l-apparenza tal-menopawsa b]ala konsegwenza tat-trattament mediku, g]al kundizzjonijiet fejn ma hemx kan`er jew inkella malinni. Fil-pazjenti tal-kan`er, din tista’ tkun konsegwenza tal-kirur[ija (ovarijektomij bilaterali), kemoterapija u/jew radjoterapija.

ORMONI U SA}}A SESSWALI FEMMINILI

G]aliex it-telf ta’ ormoni sesswali femminili g]andu effett negattiv fuq il-femminilità ?

• It-telf ta’ estro[en i`a]]ad lill-mara minn sustanza li hija ta’ nutriment g]all-[isem femminili.
  
• Informazzjoni ri`enti dwar id-distribuzzjoni tar-re`etturi ta’ l-estro[en alfa u beta tispjega g]aliex it-telf ta’ estro[en jaffettwa l-organi u l-funzjonijiet kollha.
  
  

Liema trattamenti tal-kan`er inaqqsu l-produzzjoni ta’ l-ormoni femminili?

• L-ovarijektomija bilaterali tnaqqas il-produzzjoni ta’ l-andro[en b’medja ta’ 50%, li twassal g]al dik li hi msejj]a “Sindromu tad-Defi`jenza ta’ Andro[en Femminili”, ikkaratterizzata bit-telf ta’ libido, telf ta’ ener[ija vitali, telf ta’ assertività, telf ta’ xag]ar pubiku, bidla fil-forma tal-[isem, possibilment tikkontribwixxi g]all-“g]eja” li tant jilmentaw minnha s-sopraviventi tal-kan`er, sintomu li jista’ jkollu l-g]eruq tieg]u kemm f’fatturi bijolo[i`i kif ukoll psikodinami`i .
  
  
• Il-kemoterapija u r-radjoterapija jistg]u mhux biss ikissru l-follikuli tal-ovarji, i\da jistg]u wkoll jaffettwaw i`-`elloli Leydig, pre\enti fil-parti [ewwiena ta’ l-ovarju u responsabbli mill-produzzjoni ta’ l-andro[en.
  
  

Sands R Studd J
Exogenous androgens in postmenopausal women
Am J Med 98:76-9,1995

IL-FUNZJONI SESSWALI FEMMINILI FIS-SOPRAVIVENTI |G}A|AG} TAL-KANER AFFETTWATI MILL-MENOPAWSA JATRO{ENIKA

X’effetti g]andha l-Menopawsa Jatro[enika fuq il-femminilità?

• Il-menopawsa jatro[enika, min]abba l-okkorrenza f’daqqa tag]ha f’età \g]ira, u l-asso`jazzjoni tag]ha ma’ problemi tas-sa]]a kbar, tista’ taffettwa s-sesswalità femminili fil-fond fid-dimensjonijiet kollha tag]ha: identità, funzjoni u relazzjoni sesswali.
  
  
• Il-komorbidità hija rrappurtata b’mod frekwenti fis-sopraviventi tal-kan`er. Aspetti tas-sesswalità bijolo[i`i, motivazzjonali u ta’ relazzjoni kollha jistg]u ji[u affettwati. Aktar ma tkun \g]ira l-pazjenta, aktar ikun diffi`li l-addattament min]abba n-numru ta’ a[[ustamenti li jkollha tag]mel meta l-menopawsa jatro[enika tkun il-kwistjoni, indipendentement mit-tip ta’ kan`er li t-trattament tieg]u jkun wassal g]aliha .
  
  

Graziottin A. Castoldi E.
Sesswaliity and breast cancer: a review
In Studd J. (Ed)The management of the menopause. The millennium review 2000, London,  Parthenon Publishing, 211-220, 2000

IX-XEWQA SESSWALI tista’ tkun affettwata minn:

• Kri\i ta’ identità sesswali, min]abba t-tfixkil fl-imma[ni tal-[isem, l-amenorrhea jatro[enika li te]tie[ it-HRT fit-tul (meta dan ikun onkologikament adekwat), l-isterilità, bin-nuqqas ta’ su``ess f’`erti g]anijiet matul i`-`iklu tal-]ajja jkun aktar relevanti f’pazjenti \g]a\ag] li ma g]andhomx tfal.
  
• It-telf ta’ ormoni sesswali u s- Sindromu ta’ Defi`jenza ta’ Andro[en Femminili jikkontribwixxu g]ad-Disfunzjoni Sesswali Femminili (DSF), li tista’ tmur g]all-ag]ar b’mod kostanti ma\-\mien.
  
• G]eja kbira u kwalità tal-]ajja ag]ar li jkunu jidhru li huma korrelatati ma’ aktar sintomi tal-menopawsa [enerali u aktar sintomi psikolo[i`i u psikosomati`i. Inqas kwalità ta’ rqad u depressjoni, [eneralment imorru g]all-ag]ar bit-telf ta’ ormoni sesswali u jistg]u jkomplu jikkontribwixxu g]at-telf globali ta’ ener[ija vitali u t-telf spe`ifiku li jqanqal ix-xewqa sesswali.
  
• Effetti sekondarji tat-trattament tal-kan`er dewwiema: g]eja, xkiel fl-g]arfien, naw\ea kkundizzjonata, u[ieg] fil-]alq, sog]la, telf tax-xag]ar, u[ieg] ta’ ras, spe`jalment f’pazjenti wara l-Bone Marrow Transplant.
  
• Taqlib ta’ wara l-istress tat-trawma (il-kan`er innifsu huwa esperjenza trawmatika kbira);
  
• Telf sekondarju min]abba taqlib fit-tqanqil sesswali, diffikultajiet orga\mi`i u/jew taqlib ta’ u[ieg] sesswali, partikolarment meta t-HRT ma tkunx preskritta g]al ra[unijiet onkolo[i`i u/jew ma tkunx adekwata g]all-b\onnijiet individwali, meta l-istrate[iji rijabilitattivi jonqsu bil-mod il-mod u/jew meta l-aspettazzjonijiet g]oljin dwar ir-relazzjoni ta’ m]abba ji[u ffrustrati. Pazjenti \g]a\ag] huma aktar vulnerabbli g]al dan l-e\itu min]abba fatturi personali u tal-partner ;
  
  

Graziottin A.
Sesswali function in women with gynecologic cancer: a review
Italian Journal of Gynecology and obstetrics, 2:61-68, 2001 (a)

Ganz PA Coscarelli A. Fred C, Kahn B, Polinsky ML Petersen L
Beast cancer survivors: psychosocial concerns and quality of life
Is-sider Kan`er Res Treat, 38, 183-199, 1996

IT-TQANQIL SESSWALI jista’ ji[i affettwat bit-tfixkil:

• Fit-tqanqil sesswali
  G]aliex it-telf ta’ ormoni sesswali femminili jaffettwa t-tqanqil sesswali?
  
  • L-estro[eni huma fatturi li jippermettu l-VasoIntestinal Peptide (VIP), li “jittradu`u” x-xewqa sesswali f’lubbrikazzjoni va[inali.
    
  • L-andro[eni huma fatturi li jippermettu l-Ossidju Nitriku, involut fil-kon[estjoni kllitorali u kavernosali.
    
    
  X’bidliet bijolo[i`i o]rajn jistg]u jaffettwaw it-tqanqil sesswali?
  
  • F’pazjenti trattati kontra l-kan`er ginekolo[iku, u/jew trattamenti relatati mal-kan`er pelviku t-taqlib fit-tqanqil jista’ jkun ikkumplikat b’bidliet bijolo[i`i u morfolo[i`i (taqsir u retrazzjoni va[inali, nuqqas fl-elasti`ità u fil-vaskularità, atrofija muko\ali) li jistg]u jikkaw\aw id-disparewnija, taqlib ta’ u[ieg] sesswali ie]or jew dmija.
    
  • Dawn is-sintomi jistg]u jsiru l-aktar fatturi ta’ inibizzjoni tar-rifless qawwija li jipprevenu l-penetrazzjoni, u g]aldaqstant jikkontribwixxu sabiex it-taqlib fit-tqanqil imur g]all-ag]ar fuq ba\i ta’ aktar minn fattur wie]ed.
    
    
• Tqanqil mhux fil-periferija tal-[enitali
  the reduced sexual Ir-repertorju sesswali mnaqqas u t-telf ta’ ormoni sesswali g]andu effett kumpless fuq il-[ilda u l-muko\i.
  
  
• Tqanqil `entrali
  Ikkaw\at bin-nuqqas ta’ ormoni sesswali – spe`ifikament l-andro[eni -, l-aktar fin-nisa li jsofru mis- Sindromu ta’ Defi`jenza ta’ Andro[en Femminili u l-effett mi\jud ta’ fatturi ta’ inibizzjoni tax-xewqa sesswali.
  
  Problemi tal-koppja, akbar f’koppji \g]a\ag], jistg]u ikomplu jg]arrqu r-rispons tat-tqanqil sesswali, jaffettwaw il-motivazzjoni, il-kunfidenza tal-koppja fiha nnifisha, l-intimità u r-rabta, aktar u aktar jekk l-infertilità tkun kwistjoni fil-pro[ett familjari.
  
  

Levin RJ
The impact of the menopause on the physiology of genital function
In Graziottin A. (ed) Menopause and sexuality, Menopause Review, Eska Ed, Saint Etienne (France) 4,4, 23-32, December 1999

IT-TAQLIB RELATAT MA’ L-U{IEG} SESSWALI jista’ ji[i ddeterminat minn dan li [ej:

• Va[ina xotta, sekondarja g]at-taqlib fit-tqanqil ta’ ori[ini m]allta
  
• Tfixkil anatomiku va[inali, konsegwenza tal-kirur[ija pelvika jew tar-radjoterapija
  
• Kontrazzjoni difensiva tal-muskoli tal-parti pelvika, li twassal g]all-mijal[ija b’punti sensitivi li jikkaw\aw u[ieg] waqt il-penetrazzjoni
  

L-ORGA|MU u l-PJAIR jistg]u ji[u affettwati bit-tfixkil f’dan li [ej:

• ix-xewqa sesswali u taqlib fit-tqanqil ta’ ori[ini m]allta;
  
• effett spe`ifiku tas- Sindromu ta’ Defi`jenza ta’ Andro[en Femminili fuq ir-rispons klitorali;
  
• “pjattaforma orga\mika” mnaqqsa min]abba t-telf ta’ estro[eni, danni anatomi`i va[inali (aktar frekwenti fis-sopraviventi tal-kan`er `ervikali)
  
  

Graziottin A.
Psychosexual role of the skin at the climacteric
In Brincat M.P. (ed). Hormonal Replacement Therapy and the Skin, Parthenon Publishing, London , 57-64, 2001 (b)

IS-SODISFAZZJON SESSWALI jista’ jkun affettwat fi\ikament u emozzjonalment.

• Is-sodisfazzjon fi\iku huwa aktar vulnerabbli f’nisa \g]a\ag].
  
• Is-sodisfazzjon emozzjonali jista’ jkun mezz ta’ ser]an meta r-rabta u l-kwalità ta’ l-intimità u l-appo[[ ji\diedu wara l-kan`er f’kull grupp ta’ età, bl-akbar vulnerabilità tkun deskritta f’nisa i\g]ar, xebbiet, u ta’ stat so`jo-ekonomiku baxx jew nisa li jg]ixu f’koppja fost ]afna kunflitti u disturbi familjari.
  
  

TERAPIJA TAL-BDIL ORMONALI: KIF TAG}|EL?

• It-HRT hija ne`essarja sabiex tippreveni konsegwenzi fuq tul ta’ \mien qasir kif ukoll twil ta’ telf ta’ estro[en, partikolarment f’sopraviventi tal-kan`er \g]a\ag] affettwati mill-menopawsa jatro[enika.
  
• L-estro[eni (estradijol), u l-progestini jekk l-utru ji[i kkonservat, g]andhom ikunu preskritti meta onkolo[ikament adekwat (ji[ifieri bl-e``ezzjoni tal-kan`er dipendenti fuq l-ormoni) f’do\i adekwati skond l-età, sabiex jg]inu jikkaw\aw perjodi regolari b’kontroll ta`-`iklu tajjeb u sabiex i\ommu stimolu ottimali ta’ re`etturi ta’ l-estro[en fit-tessuti differenti. L-e\itu jkun is-sa]]a [enerali tla-mara, li tiggarantixxi l-a]jar konformità.
  
• L-andro[eni g]andhom ji[u kkunsidrati meta s-sintomi u l-livelli pla\mati`i jkunu su[[estivi tas- Sindromu ta’ Defi`jenza ta’ Andro[en Femminili, g]alkemm je\istu limiti nazzjonali fejn tid]ol id-disponibilità limitata ta’ preparazzjonijiet approvati.
  
• It-tip u l-forma farma`ewtika g]andhom ikunu diskussi mal-pazjenti sabiex ji[u mg]ejjuna j]ossuhom “naturali” u j\idu l-konformità.
  
• Fl-esperjenza ta’ l-awtur, il-formulazzjoni tal-pillola kontra`ettiva (g]alkemm metabolikament xi ftit itqal u mhux indikata “per se” g]aliex il-pa\jenta tkun di[à bil-menopawsa) tista’ ti[i kkunsidrata sodisfa`enti g]all-b\onn ta’ mara li t]ossha normali (“l-istess pillola b]al o]ti u l-akbar ]abiba tieg]i”) minflok l-insistenza fuq g]a\liet klassi`i tat-HRT, aktar adekwata medikament i\da forsi inqas addattata g]all-b\onn tal-pazjenta li t]ossha “xi ftit aktar normali” u mhux “kontinwament imfakkra li jien di[à g]andi l-menopawsa, b]al mara anzjana”).
  
  

Robertson D van Amelsvoort T Murphy D
Hormone Replacement Therapy and the brain
In Studd J. (Ed)The management of the menopause. The millennium review  2000,  London, Parthenon Publishing, 103-114, 2000

KWISTJONJIET TA’ INFERTILITÀ FIS-SOPRAVIVENTI |G}A|AG} TAL-KANER
X’jista’ jsir sabiex jitjiebu `-`ansijiet ta’ fertilità fil-pazjenti tal-kan`er?

• Il-possibilità ta’ ova-krijopriservazzjoni, b’fertilizzazzjoni in vitro ta’ su``ess u transfer ta’ l-embrijun, g]adha biss fl-infanzja. G]andha ti[i kkunsdirata, jew g]allinqas diskussa fl-implikazzjonijiet u l-limiti o[[ettivi, qabel it-trattament tal-kan`er, f’nisa fertili \g]a\ag], spe`jalment dawk li ma g]andhomx tfal.
  
  
• G]al nisa b’menopawsa jatro[enika stabbilita, l-g]a\la tista’ tkun it-HRT u l-ovodonazzjoni (f’pajji\i li jippermettuha).
  
  

X’inhuma l-konsegwenzi ta’ l-ovodonazzjoni?

• Jekk l-ovodonazzjoni tirnexxi, id-differenzi rrappurtati fit-tqala u fil-]las mhumhiex sinifikanti.
  
• Il-possibilità tat-treddieg] hija fil-medja normali (]lief g]al pazjenti li jkunu g]addew minn irradjazzjoni tas-sider)
  
• It-tqala nnifisha ma \\idx ir-riskju ta’ rikorrenzi fil-kan`er mhux dipendenti fuq l-ormoni.
  
• Ir-riskju og]la g]al-tumurie]or fis-sopraviventi tal-kan`er jidher li jibqa’ mhux affettwat (mhux mi\jud jew imnaqqas).
  
• F’pazjenti\g]a\ag] tal-kan`er tas-sider seba’ studji ji`]du u studju wie]ed jissu[[erixxi relazzjoni bejn it-tqala u l-kan`er tas-sider. Ix-xewqa tat-tqala g]andha tkun diskussa bil-miftu] fil-kuntest mediku.
  
  

Collichio FA Agnello R Staltzer MD
Pregnancy after breast cancer: from psychosocial issues through conception
Oncology, 12; 5:759-775, 1998

LINJI GWIDA G}ALL-PRISERVAZZJONI TAL-FUNZJONI SESSWALI F’SOPRAVIVENTI TAL-KANER |G}A|AG} AFFETTWATI BIL-MENOPAWSA JATRO{ENIKA

Medi`i:

• HRT xieraq u fil-]in, lokali u sistemiku, ]lief g]all-kan`er dipendenti fuq l-ormoni, fis-sopraviventi \g]a\ag] tal-kan`er kollha affettwati mill-menopawsa jatro[enika
  
• F’pazjenti trattati g]all-kan`er ginekolo[iku u/jew kan`er pelviku ie]or: rijabilitazzjoni tal-parti pelvika post-operattiva, bi trattament tat-taqlib infjammatorju u/jew distrofiku; moulds jew dilators u lubrikanti sabiex jitjieb it-taqsir va[inali u l-elasti`ità mnaqqsa; massa[[i va[inali fuq il-persuna nnifisha b’\ejt medikat, sabiex titjieb l-elasti`ità u ter[a’ ting]ata attenzjoni po\ittiva lil din il-parti tal-[isem.
  
  

Psikosesswali:

• Appo[[ individwali u b]ala koppja miftu] g]all-imma[ni tal-[isem u kwistjonijiet ta’ intimità
  
• Titjib tal-kapa`itajiet tas-sopravivenza
  
• Relazzjoni tajba bejn il-pazjent u t-tabib, miftu]a g]as-smieg] (sa 80% tat-tobba qatt ma jqajjmu kwistjonijiet sesswali f’vi\iti onkolo[i`i)
  
  

FUQ NOTA FINALI:

• I\-\ieda ta’ trattamenti tal-kan`er li jirnexxu b’rati ta’ sopravivenza og]la jag]mlu mill-kwalita tal-]ajja il-kwalità tal-]ajja sesswali u l-fertilità kwistjonijiet aktar importanti, partikolarment f’sopraviventi\g]a\ag]. tal-kan`er
  
• L-esperjenza tal-kan`er tista’ taffettwa l-identità sesswali, il-funzjoni sesswali u r-relazzjoni sesswali.
  
• Id-dijanjosi klinika u appo[[ psikosesswali addattat jidhru li huma kriti`i g]as-settur ta’ sopraviventi b’imma[ni tal-[isem fqira u vulnerabilità sesswali akbar.
  
• Is-sopraviventi tal-kan`er ikollhom b\onn li ji[u mifhuma fil-b\onnijiet individwali tag]hom, murija rikonoxxenza li n-nuqqasijiet u l-g]eja tag]hom je\istu verament, u li dawn huma kwistjonijiet serji daqs o]rajn ta’ wara t-trattament.
  
• Huma jkollhom b\onn ji[u mg]ejjuna sabiex itejjbu d-diffikultajiet interpersonali u l-bi\g]at relatati ma’ l-intimità, u offruti g]ajnuna medika u psikosesswali meta jirreferu g]al problemi sesswali spe`ifi`i. Fil-ka\ ta’ dannu gonadali irriversibbli, u menopawsa jatro[enika, huma g]andhom ji[u preskritti HRT addattata (ERT u/jew ART) meta onkolo[ikament adekwata, sabiex itejjbu l-kwalità tal-]ajja fuq tul ta’ \mien twil. Kwistjonijiet ta’ infertilità li g]andhom x’jaqsmu mat-trattament g]andhom ji[u diskussi jekk jista’ jkun qabel jibda t-trattament.
  
• Pazjenti bl-a]jar ri\ultati, minkejja pronjosi medja, jafu mill-esperjenza personali tag]hom xi tfisser din il-[lieda u x’jista’ jkun prezzju\ - kemm f’dak li jista’ jing]add u li huwa vi\ibbli kif ukoll f’dawk li huma dimensjonijiet li ma jing]addux u invi\ibbli – sabiex irendu ]ajjithom wa]da li ta’ min jg]ixha.
  
• In [enerali, il-pazjenti jkollhom b\onn min jifhimhom bl-aktar mod uman u ta’ kompassjoni possibbli sabiex jag]ti l-a]jar tifsira lill-isforz ta’ kumbattiment ta’ kuljum tag]hom mhux biss biex isalvaw, i\da biex i]ossuhom kompletament ]ajjin mill-[did.
  
  

[Lura mill-bidu]

Copyright © Alessandra Graziottin 2002