 Fuq il-Menopawsa
 Xinhi l-Menopawsa?
Sintomi u sinjali
G]adam, go[i u ostjoporosi
Partijiet [enitali u Inkontinenza
Il-qalb u l arterji
Il-Mo]]
Kan`er
Kura personali
It-tabib tieg]ek
Psikologija
Sesswali Life
Kif I\om sa]]tek
{lossarju
FAQ
Eamijiet utili
Terapiji ta' g]ajnuna
A[[ornamenti
kuntatti
Ikkuntatjana
|
IX-XJU}IJA TAL-MO}} U L-MARDA ALZEIMHER
"IL-FRIEFET MISTERJU|I TAR-RU}"
"Ommi kellha l-Alzeimher. Tant kont in]obbha li bdejt nitkisser naraha die]la fil-fond ta' ]olma bla isem, tinsa aktar u aktar kuljum, f'de\ert fejn ma jikbrux fjuri, ma jint]ass ebda sentiment, ma tg]odd ebda jum. Kienet ]a[a tal-biki naraha ma tarafnix, daqskemm kont in]oss g]aliha, it-tama li ti[[edded fija meta na]seb li r[ajt sibtha: ri]a li donnha tkun g]arfet, jew kultant le]ni. Kont indur biha b'qalbi kollha \gura li m]abbti kellha l-]ila tar[a tqajjimha mill-]olma ta' dak il-mis]ut `par li kienet da]let fih u wa]]lilha mo]]ha.
I\da b'dankollu ma rnexxilix.
G]addew sentejn minn mindu mietet. Qajl qajl ]a[a o]ra qed tinkwetani. Bdejt ninteba] li mo]]i ma g]adux li kien. Bdejt ninsa l-ismijiet u rrid inni\\el l-affarijiet biex niftakarhom. Imwerwra li jien ukoll se nid]ol f'dak i`-`par. Darba tabib, semmejt li l-estro[en jista' jg]in lil mo]]ok jibqa' \ag]\ug]. G]idli aktar? G]andi 58 sena u ili sitt snin bil-menopawsa. S'issa qatt ma ]adt xejn g]aliha. Tista' tg]idli g]andix xi tama li na]rab din il-marda?"
Cecilia
X'INHI L-ALZEIHMER?
- Hija marda li bilmod il-mod tg]arraqlek mo]]ok
- Tibda billi titlef bilmod il-mod il-memorja, tibdillek il-personalitā u to]loqlok problemi dwar kif tg]ix.
KEMM TOLQOT NIES?
- Fl-Amerka biss 10% ta' dawk li g]andhom 'il fuq minn 65 jbatu minn demenzja senili.
- Ir-ra[uni ta' 70% ta' dawn il-ka\i hi l-problema tal-marda Alzeihmer
KIF TKUN TAF JEKK G}ANDEKX DIN IL-MARDA?
L-ewwel sinjali suspettu\i huma:
- Tinsa dak li jkun g]adu kif se]]
- Tbati biex tifhem it-tifsir ta' kif ikunu l-affarijiet
- Kemm tinqata' malajr mill-spazju u l-]in
Aktar tard tibda:
- Titlef il-memorja g]al kollox ta' l-im]oddi
- Tibda titlef aktar u g]al kollox l-interess f'sa]]tek u f'dik ta' ]addie]or kif ukoll fl-indafa personali
- Tkun trid tmur ta' spiss tag]mel l-awrina
G}ALIEX HI DAQSHEKK KIEFRA G}ALL-PERSONALITĀ LI TITLEF IL-MEMORJA?
- Il-memorja tg]inna nibqg]u nag]rfu min a]na meta jg]addi \-\mien.
- Tg]inna nkunu nafu min a]na, fejn konna, x'inhu jew min hu l-aktar imporatanti g]alina.
- Tag]tin sens ta' l-e\istenza tag]na.
- It-telfien tal-memorja jfisser it-telfien tag]na nfusna fejn l-e\istenza ssir waqtiet b'ebda wie]ed minnhom ma g]andha x'jaqsam ma' xi ie]or qablu.
- It-telfien tal-memorja qisu film fejn kull ritratt isir maqtug] g]alih wa]du minn ma' l-o]rajn.
- Il-memorja tag]tina sens ta' dak li g]adda, dak li hu u dak li g]ad ji[i
MIN JINTLAQAT HEKK JIRREALIZZAH DAN KOLLU?
- Fil-bidu iva...
- Aktar tard mhux fa`li tg]id x'jibqa' jifhem. Jista' jkun li j]oss in-nies l-o]ra b]ala xi ]a[a 'l bog]od minnu.
- B'disprament kultant jag]rfu xi ]a[a tas-soltu -- xi fwie]a, ton ta'le]en jew xi tbissima.
- Sfortunatament din il-marda tolqot ]a\in ]afna lil tal-familja spe`jalment meta jaraw lil dak li jkun tant ma]bub minnhom ma jag]rafhomx aktar.
- Id-diffikultajiet li jin]olqu bil-bidla tal-personalitā u l-g]emejjel tag]hom ]afna drabi jwasslu biex dawn il-povri nies jintbag]tu f'xi istituzzjoni u jit]allew hemm jistennew xortihom. Bosta drabi dan ikompli jg]a[[el il-pro`ess negattiv tal-marda tant li jispi``aw jin]asdu anki meta jaraw lilhom infushom f'mera.
KIF NISTG}U NIPPRUVAW LI L-ESTRO{ENI JISTG}U JIPPROTE{UNA MINN DIN IL-MARDA?
- Insibu aktar nisa 'l fuq minn 65 sena li jbatu minn din il-marda, milli r[iel.
- Skond l-etā, in-nisa jidher li jintlaqtu 1.5 sa 3 darbiet aktar mill-ir[iel
- In-nisa li kellhom attakk tal-qalb g]andhom 5 darbiet aktar `ans li jbatu bid-demenzja minn nisa o]ra: dan g]aliex i\-\ew[ mardiet ji]raxu billi jkun hemm nuqqas ta' estro[en.
- In-nisa rqaq g]andhom riskju akbar. Dan g]aliex nisa aktar mimlija jipprodu`u estro[en fit-tessut adiposu u b'hekk spe`i ta' jipprote[u l-mo]]hom.
- Osservazzjoni diretta li saret kienet dik li n-nisa li ng]ataw l-estro[en wara l-menopawsa naqqsu r-riskju ta' l-Alzheimer b'40% kif intwera fl-istudju epidermolo[iku li g]amlet Ann Lia Paganini-Hill (USA)
WG}ALIEX L-ESTRO{EN G}ANDU SETG}A PROTETTIVA?
- Dawn l-ormoni huma fattuiri nutrittivi qawwija g]a`-`elluli tan-nervituri.
- Jg]inu biex ifejqu l-]ila newroplastika tas-sistema tan-nervituri tag]na.
- L-anatomista mag]ruf Ramon y Cajal, li f'g]eluq l-a]]ar `entinarju kien ukoll nominat g]all-Premju Nobel, sab bil-mikroskopju newroni li hu sej]ilhom " friefet misterju\i tar-ru]". L-estro[en titma' lil dawn il-freiefet, tg]inhom itiru u jiftakru l-]sibijiet u l-memorji friski u `ari g]al ]afna \mien, kemm f'dawk li qed jixjie]u normalment kif ukoll f'dawk li ma jidhirx li jkollhom riskju jie]du l-Alzheimer.
JEKK L-ALZHEIMER HIJA MARDA {ENETIKA KIF TISTA' TAG}MLILHA L-{ID BL-ESTRO{EN?
- L-estro[en ma jistax jibdel il-[ene i\da jista' jibdel il-mod ta' kif [ene marid juri x'inhu d-difett.
- Ma jfissirx li jekk ikollok [ene ta' xi marda, dik il-marda \gur se titfa``a. Il-mod kif dawn il-[ene jidhru jiddependi ]afna mill-fatturi interni u esterni ta' l-organi\mu nnifsu. Fil-ka\ ta' l-Alzheimer l-estro]en jista' jservi ta' protezzjoni biex din il-marda ma ti\viluppax.
HEMM XI FATTURI O}RA LI JISTG}U JG}A{{LU L-I|VILUPP TA' DIN IL-MARDA?
- Il-wa]x jew in-nuqqas ta' wens, ji[ifieri t-telfien ta' kulma j[ag]lek titqanqal g]al jew t]obb lil xi ]add.
- Meta jintilef kull sens ta' ]ajja ti\died il-[ibda biex wie]ed i`edi l-armi kollha g]al din il-marda, tintilef kull rabta ma' ]addie]or u fl-a]]ar mieg]u nnifsu wkoll.
HEMM XI XORTA TA' DEMENZJA O}RA LI MA JINTIRTUX B}ALL-ALZHEIMER?
- Iva. F'dawn il-ka\i hemm ukoll aktar tama: mhux kull telfien tal-memorja jwassal g]ad-demenzja kif mhux kull demenzja hija tipika ta' l-Alzheimer, ji[ifieri tintiret. Hemm ukoll dawk imsej]a "psewdodemenzja depressivi" fejn it-telfien drammatiku tal-memorja u l-im[iba ma' o]rajn iwasslu f'depressjoni qawwija.
- F'ka\i b]al dawn je]tie[ li bir-reqqa kollha ssir dijanjosi differenzjali minn psikjatra kompetenti, tittie]ed kura antidepressanti possibbilment flimkien ma' terapija psikjatrika.
- Fil-ka\ ta' Cecilia, mnikkta bl-ikrah min]abba l-mewt ta' ommha, it-telfien tal-memorja sata' kien mhux biss min]abba l-etā i\da wkoll l-g]ali li g]addiet minnu
- L-g]aja qawwi tal-mo]] ibiddel il-mod kif torqod spe`jalment il-fa\i REM li g]andha x'taqsam ma' l-irqad bil-]olm. Din hi parti importanti fl-irqad g]aliex fil-memorja jin[abar dak kollu li jkun sar matul il-jum u qisu jin]a\en f'arkivju biokimiku me]tie[ b]ala ba\i g]al tifkiriet li jin\amm fil-memorja fit-tul.
- Min]abba f'hekk te]tie[ dejjem raqda tajba g]all-memorja u biex il-psike jiffunzjona fl-aqwa mod.
- Affarijiet o]ra li jdg]ajfu l-mo]] bla ma g]andhom x'jaqsmu ma' l-Alzheimer huma l-arterjosklero\i, min]abba kolesterol \ejjed, nuqqas ta' vitamina B12 u
meta l-glandola tat-tirojde ma tkunx qed ta]dem tajjeb.
X'PARIR PRATTIKU WIE}ED JISTA' JSEGWI MINBARRA LI JAG}MEL ANALI|I BIR-REQQA TAX-"XORTA" TA' TELFIEN TA' MEMORJA U T-TE}ID TA' KURA LI TIRRIMPJAZZA L-ORMONI?
- Toqg]odx tisma' l-hekk imsej]a profeziji negattivi lijistg]u jse]]u.
- Toqg]odx tis]et lilk innifsek li xortik hili tinsa.
- Jekk trid tixjie] mentalment bl-a]jar mod \omm quddiem g]ajnejk li ser tibda tar[a' tg]ix bl-entu\ja\mu u l-kuntentizza kollha
- Ara li tkun tista' tg]id b]al pittura mag]rufa ta' Goya " Nitg]allem mill-[did"
Kompli tg]allem, ibqa' ]u interess fid-dinja madwarek, ]u gost aqra xi ktieb, \id g]erfek, tg]allem xi lingwa [dida, xi passatemp, jew xi seng]a li qatt ma kellek qabel, \omm xibka mimlija bil-]bieb u b'tal-familja -- dan hu l-a]jar mod kif te\er`ita mo]]ok, il-memorja u l-gost li tg]ix.
REFERNZI
Birge S.J. The role of oestrogens deficiency in the aging of central ner vous system in Lobo R.A. (Ed.) "Treatment of postmenopausal women: basic and clinical aspects" new York, Raven Press, 15157, 1994
Bloom, F.E., Kupfer, D. Psychopharmacology, New York: Raven Press, 1995
Graziottin A. Estrogeni, funzioni psichiche e organi di senso, Milano: Societā Italiana del Pavimento Pelvico Ed,1999
Plouffe L. Simon JA Androgen Effects on the Central Nervous System in the postmenopausal woman,Seminars in Reproductive Endocrinology, 16,2, 135-143, 1998,
Rubinow, D.R., Schmidt, P.J. Androgens, brain and behaviour. Am. J. Psychiatry, 153, 8, 974-984, 1996,
Sands, R., Studd, J.. Exogenous androgens in postmenopausal women. Am. J. Med., 98 (1A), 76 - 79, Jan. 16, 1995
Copyright Š Alessandra Graziottin 2002
|
