Awtur:
Alessandra Graziottin
Gynaecologist
Rivedut l-a]]ar: 22/10/2002

• IT-TELF TAL-LIBIDO MILL-PERI-MENOPAWSA 'IL QUDDIEM
• TAQLIB FIT-TQANQIL SESSWALI
• TAQLIB ORGA|MIKU
• L-ATT SESSWALI LI JINVOLVI L-U{IEG} MILL-PERI-MENOPAWSA 'IL QUDDIEM
• X'INHUMA D-DEFINIZZJONIJIET MEDI~I TA' L-U{IEG} WAQT L- L-ATT SESSWALI ?

• L-ormoni femminili, l-aktar fosthom l-estro[en, jitimg]u ix-xewqa fi\ika fil-mara u jissostanzja s-sens ta' femminilità [ewwieni tag]ha. L-estro[eni fil-fatt jimmodulaw l-apparenza u \-\amma tas-sa]]a [enerali u s-sbu]ija tas-sider, tal-morbidezza tal-[ilda, min]abba li jissostanzjaw il-komponenti kollha tas-sa]]a tal-[ilda, ta' l-apparenza tal-[enitali, u anke ta`-`ikli perjodi`i nfushom.
  
  
• L-estro[en huwa l-fattur li jippermetti l-azzjoni tal-Vaso Intestinal Peptide, newrotra\mittent li "jittradu`i" x-xewqa sesswali f'lubrikazzjoni va[inali. In-nuqqas ta' estro[en jista' g]aldaqstant iwassal g]al nixfa fil-va[ina u u[ieg] (disparewnija) li jistg]u jinibixxu l-libido
  
  
• L-estro[en jikkontribwixxi g]all-organi sensorji - inklu\a l-[ilda - li huma r-re`etturi prin`ipali g]all-istimoli sesswali esterni. L-organi sensorji jittra\mettu l-informazzjoni ba\ika li, im]allta ma' messa[[i emozzjonali u affettivi, tikkontribwixxi fl-istruttura ta' l-identità sesswali u l-imma[ni tal-persuna nnifisha l-aktar ba\i`i, tant relevanti g]all-per`ezzjoni ta' persuna li t]ossha "o[[ett tax-xewqa".
  
  
• Il-massimu tal-produzzjoni ta' l-andro[en fl-ovulazzjoni huwa vitali, flimkien ma' l-estro[en, sabiex jiddetermina n-na]a appetittiva ta' l-im[ieba sesswali.
  
  
• L-andro[en jag]ti lill-mara ener[ija vitali u posittività. Nuqqas ta' andro[en jista' jwassal, mhux biss g]at-telf ta' xag]ar pubiku u nuqqas ta' massa u sa]]a muskollari, i\da wkoll bidla xejn pja`evoli fil-forma tal-[isem (li potenzjalment ixxekkel l-identità sesswali tal-mara), b'akkumulazzjoni ta' xa]am fuq il-qadd u l-istonku
  
  
• L-andro[en g]andu wkoll effett po\ittiv kemm fuq il-mo]] - i\id il-fantasiji sesswali u l-]olm erotiku - u kemm fuq is-sa]]a in [enerali tal-[enitali femminili esterni. Flimkien ma' l-estro[eni dan jg]in fil-lubrikazzjoni - u g]alhekk irendi l-penetrazzjoni aktar pja`evoli - u sekondarjament i\omm il-libido min]abba l-memorja ta' esperjenzi pja`evoli passati.
  
  

• Smell Il-Kemore`ezzjoni tax-Xamm hija l-abilità li nir`ievu messa[[i kimi`i mill-ambjent ta' madwarna.
  
  • L-olfazzjoni (ji[ifieri x-xamm) huwa s-sens l-aktar irfinat ibba\at fuq il-kemore`ezzjoni; l-ie]or huwa t-tog]ma. Dan huwa dipendenti fuq l-ormoni, u g]alhekk jinbidel ma`-`iklu tal-ovarji, b'aktar sensittività tax-xamm fi \mien l-ovulazzjoni.
    
  • Tnaqqis fis-sens tax-xamm jibdel ir-rispons tal-feromoni, ji[ifieri messa[[i kimi`i li jo]or[u minn annimali ta' l-istess spe`ji.
    
  • L-attrazzjoni sesswali hija wa]da mill-funzjonijiet prin`ipali mmodulati mill-feromoni anke fl-umani.
    
  • Dan, flimkien mat-tnaqqis fil-produzzjoni tal-feromoni (sustanzi kimikament attraenti) li jikkontribwixxi g]all-"fwie]a tal-mara" tipika ta' l-età fertili, jista' jkun il-ka[un kemm g]al-per`ezzjoni mnaqqsa tal-persuna nnifisha b]ala o[[ett tax-xewqa sesswali u kemm g]all-attraenza minuri g]all-partner.
    
    
• It-tog]ma.Ir-re`etturi gustattivi, li jinsabu fuq l-ilsien, huma wkoll modulati mill-ormoni sesswali. Dawn ukoll jistg]u jg]arfu l-feromoni.
  
  • Dan jispjega g]aliex jekk t]obb ir-ri]a tal-[ilda tal-partner tieg]ek, [eneralment tkun t]obb ukoll it-tog]ma tal-bews tieg]u/tag]ha (ovvjament jekk l-i[jene personali tkun tajba!). U, bil-maqlub, jekk ma tibqax t]obb ir-ri]a tieg]u/tag]ha, ji[ri li tibda tistmerr it-tog]ma tal-bews tieg]u/tag]ha.
    
  • L-im]abba, b]all-attraenza jew l-istmerrija sesswali, g]andha l-g]eruq f'sinjali tal-[isem "arkaji`i" primittivi ]afna, li kollha huma sostanzjati mill-ormoni sesswali.
    
  • Dan g]aliex? G]aliex ir-re`etturi g]all-ormoni sesswali huma distribwiti u mifruxa fit-tessuti femminili kollha, inklu\i l-organi sensorji , , barra l-mo]].
    
  • L-ormoni sesswali huma fil-fatt limf li jitma' l-[isem femminili kollu. Biex nissimplifikaw, jekk nikkumparaw l-ormon ma' `avetta, ir-re`etturi huma s-serratura. Meta jiltaqg]u, jixg]el il-makkinarju kollu ta`-`elloli, u g]alhekk jattiva l-pro`essi u l-funzjonijiet proliferattivi u reparattivi kollha.
    
  • It-tog]ma hija fattur bijolo[iku u emozzjonali prin`ipali ie]or fit-tqanqil tax-xewqa sesswali, spe`jalment fin-nisa.
    
  • I\-\ieda fis-sekrezzjoni salivari waqt ix-xewqa u t-tqanqil sesswali hija fattur li jipprevedi l-kwalità tal-godiment sesswali.
    
  •  In-nixfa fil-]alq, frekwenti fil-menopawsa, tista' tkun fattur fil-modulazzjoni bijoloika tal-libido. Dan [ie rrappurtat f'45% tan-nisa b'sa]]ithom wara l-menopawsa, , sa 65% ta' dawk fuq xi medikazzjoni barra l-HRT (Hormonal Replacement Therapy).
    
    
• Il-mess. {ilda altament komunikattiva sesswalment tiddependi min ta]lita ta' [eni tajbin, fertilizzazzjoni endokrinali mill-a]jar, produzzjoni u re`ezzjoni tajbin tal-feromoni, u attività tal-mo]] e``ellenti fl-ippro`essar ta' l-informazzjoni periferali mill-organu sensorju mtejjba bi stimoli sesswali u emozzjonali interni.
  
  • L-im]abba, b]al-libido, hija fattur li jorbot l-aktar b'sa]]tu g]al koppja, li jitwassal permezz tal-mess tal-[ilda.
    
  • It-telf ta' ormoni sesswali j`a]]ad il-[ilda minn 2% tal-kolla[en totali fis-sena, sa 15-il sena wara l-menopawsa: huwa g]alhekk li t-tikmix ji\died drammatikament wara l-menopawsa!
    
  • Dan it-telf inaqqas ukoll il-produzzjoni tal-glandola “sebaceous” bi 38%: huwa wkoll g]alhekk li l-[ilda tieg]ek tibqa' aktar xotta, minkejja l-idratazzjoni permezz tal-kremi, sakemm ma tie]ux HRT addattata f'do\a baxxa!
    
  • L-a]jar li tista' tag]mel sabiex i\\omm [ilda aktar \ag]\ug]a, aktar morbida u aktar attraenti sesswalment huwa li: 1) \\omm stil ta' ]ajja xieraq (ming]ajr tipjip, tie]u ]afna frott/]axix, e\er`izzju fi\iku regolari, ma tesponix lilek innifsek wisq fix-xemx); 2) tie]u ]sieb il-[ilda kif dermatolo[ikament xieraq; 3) tissostanzjaha minn [ewwa permezz ta' HRT addattata
    
    
• Vi\joni 35% tan-nisa wara l-menopawsa jilmentaw minn disturbi oftalmi`i min]abba n-nuqqas ta' estro[en. }afna minnhom imorru g]all-a]jar bl-HRT.
  Huwa possibbli li dawn il-bidliet sottili kollha fil-funzjoni ta' l-organi sensorji ta' wara l-menopawsa jistg]u ma\-\mien jikkontribwixxu g]ad-deterjorament tal-libido.
  
  

• Mard
  
• Medi`ini
  
• Drogi
  
• Tipjip
  
• Alko]ol
  

• Depression
  
• Anxiety
  
• Chronic stress, either by family or work related problems
  

• Disturbi fit-tqanqil
  
• Diffikultajiet orga\mi`i
  
• Nuqqas ta' sodisfazzjon sesswali (kemm fi\iku kif ukoll emozzjonali)
  

• Problemi fi\i`i u/jew sesswali tal-partner
  
• Kunflitti, frustrazzjonijiet u di\appunti fil-koppja
  

• Ibda Hormone Replacement Therapy (HRT) addattata li ta[ixxi fuq il-ba\ijiet bijolo[i`i tax-xewqa sesswali wara l-menopaws. Din tirrikjedi:
  
  • Estro[en biss jekk il-mara hija ming]ajr utru i\da g]andha l-ovarji f'posthom;
    
  • Estr[en u pro[estini, jekk g]ad g]andha l-utru u l-ovarji f'posthom;
    
    
• L-andro[en g]andu ji[i kkunsidrat jekk hija ssofri minn dak li hu msejja] “Female Androgen Deficiency Syndrome”. Fil-fatt jidher li l-andro[eni huma l-aktar ormon sinifikanti g]as-sesswalità tal-mara. It-terapija tal-bdil ta' l-andro[en t]alli tliet effetti:
  
  • I\\id is-suxxettibilità g]all-istimolu psikosesswali, billi tikkontribwixxi g]all-"istat mentali sesswalment attivat" tipiku f'libido tajjeb.
    
  • I\\id is-sensittività tal-[enitali esterni.
    
  • I\\id l-intensità tal-gratifikazzjoni sesswali.
    

• Disturbi ta' tqanqil huma rrappurtati f'19-20% tan-nisa fi st]arri[ epidemjolo[i`i. Din il-figura tista' tog]la sa 39-50% f'pazjenti ta' wara l-menopawsa sesswalment attivi.
  
• In-nixfa va[inali qeg]dha ti[i rrappurtata b]ala lment spe`ifiku mas-snin ta' wara l-menopawsa, partikolarment f'nisa rqaq li ma jkollhomx il-kontribuzzjoni endokrina mill-konver\joni andro[enika g]all-estro[eni fit-tessut adipo\ju (ix-xa]am), u f'dawk bi frekwenza baxxa ]afna ta' kopulazzjoni. M'hemmx informazzjoni rrappurtata dwar il-prevalenza ta' sotto-tipi spe`ifi`i ta' disturbi fit-tqanqil.
  
• It-tnaqqis fis-sekrezzjoni salivari waqt it-tqanqil u l-intimità orali jista' jidher biss minn studji li jirrappurtaw li sa 45% tan-nisa wara l-menopawsa jilmentaw minn xi grad ta' nixfa fil-]alq, u l-figura titla' g]al 65% jekk ikunu fuq xi tip ta' medikazzjoni, barra l-HRT.
  

• Bijolo[ikament bl-andro[en, li jattiva l-kaskata ta' okkorrenzi psikolo[i`i li jwasslu g]ar-rispons fi\iku bil-miftu] tas-sens ta' "aptit", lubrikazzjoni u kon[estjoni;
  
• Psikolo[ikament minn forzi motivazzjonali b]all-"b\onnijiet intimi" "fejn il-kliem jindika l-b\onnijiet affettivi kollha ta' l-im]abba, i\-\eg]il, l-attenzjoni, ir-rabta u l-impenn li jkollhom in-nisa.
  
  

• It-tqanqil mentali jista' jattiva kemm dak periferali mhux [enitali u kemm dak [enitali.
  
• Huwa wkoll probabbli li l-istimulazzjoni fi\ika, bil-foreplay [enitali u mhux [enitali, , u r-rispons g]all-avvanzi sesswali, jistg]u jkomplu j\idu t-tqanqil mentali u [enitali.
  
• Mat-tqanqil sesswali li jirnexxi ]afna nisa jipprodu`u kwantitajiet mi\juda ta' transudat va[inali, li jikkontribwixxi g]al-lubrikazzjoni va[inali.
  
• Din il-produzzjoni ta' transudat ti[ri min]abba li l-vini tad-demm li jissupplixxu s-sodda kapillari jsiru vasodilati min]abba r-rilaxx tan-newrotra\mittent VIP (Vaso Intestinal Peptide), l-aktar newrotra\mittent qawwi li jittradu`i x-xewqa sesswali f'lubrikazzjoni va[inali.
  
• L-estro[eni huma meqjusa b]ala "fatturi li jippermettu" qawwija g]all-VIP.
  
  

• It-tnaqqis fil-lubrikazzjoni va[inali huwa wie]ed mill-aktar ilmenti komuni fin-nisa wara l-menopawsa.
  
• Sarrel innota li meta l-kon`entrazzjoni ta' plasma oestradiol tkun ta]t il-50pg/ml (bil-firxa normali fertili tkun 100-200pg/ml) ti[i rrappurtata nixfa va[inali.
  
• Laan u Lunsen madanakollu, jinterpretaw l-istudju tag]hom dwar nisa mqanqla sesswalment wara l-menopawsa f'termini ta' stimolu erotiku inadekwat (u disturb fit-tqnaqil pre-e\istenti) aktar milli disfunzjoni vaskulo[enika post-menopawsali.
  
  

• Wara l-menopawsa , studji fi\jolo[i`i jindikaw li hemm \ieda fil-pH va[inali minn 3,5-4,5 g]al 5.0-5.4, min]abba tnaqqis fil-produzzjoni ta' gliko[enu u metaboli\mu g]al a`idu lattiku;
  
• Tnaqqis medju ta' 50% tas-sekrezzjonijiet va[inali
  

• Jekk il-problema ta’ tqanqil tkun tidher li bdiet u [[eneralizzat u marret g]all-ag]ar wara l-menopawsa, l-HRT jista’ jkun it-trattament mag]\ul.
  
• L-estro[en, g]al-lubrikazzjoni u l-kon[estjoni va[inali, u l-andro[en, g]ar-rispons klitorali u vestibulari, jistg]u joffru l-a]jar titjib, min]abba li dawn ja[ixxu f’dimensjonijiet differenti ta`-`irkwit sesswali, u jtejjbu x-xewqa u t-tqanqil sesswali (`entrali, periferali mhux [enitali u [enitali) u g]aldaqstant jiffavorixxu wkoll ir-rispons orga\miku.
  
• Kultant it-trattament sistemiku jirrikjedi \-\ieda ta’ do\a topika, sabiex ittejjeb ir-rispons [enitali.
  
• It-trattament estro[eniku topiku wa]du jista’ jkun bi\\ejjed biex jirkupra l-lubrikazzjoni va[inali normali, sakemm ma jkunx hemm fatturi ta’ inibizzjoni interpersonali o]rajn.
  
• It-trattament andro[eniku topiku jista’ jtejjeb it-tqanqil klitorali (kon[estjoni u tkabbir) g]alkemm fl-g]arfien ta’ l-awtur m’hemm rappurtati l-ebda studji s’issa.
  
• Ir-rijabilitazzjoni tal-parti pelvika hija ne`essarja sabiex t]affef il-kontrazzjoni tar-rifless kontra n-nixfa li tikkaw\a aktar u[ieg] u inibizzjoni mil-lubrikazzjoni meta jibda l-kojtu.
  
• Tista’ jkun ta’ u\u wkoll sabiex ittejjeb it-ton ta’ muskoli msej]a l- elevaturi tal-ani, u g]alhekk i\\id is-sensittività u l-pja`ir va[inali, sakemm il-lubrikazzjoni u s-sa]]a [enerali va[inali jkunu [ew irkuprati mil-lat ta’ ormoni.
  
• Medi`ini mhux ormonali, b]as-sildenafil, qeg]din ji[u kkunsidrati u investigati f’nisa li jilmentaw minn disturbi fit-tqanqil li ma jistg]ux ju\aw ormoni (per e\empju, min]abba l-kan`er dipendenti mill-ormoni) jew min]abba li ma jkunux iridu. Ir-ri\ultati preliminari huma nkora[[anti meta ssir id-dijanjosi ta’ disturb fit-tqanqil pura (jew dominanti).
  
  

• Fi studju epidemjolo[iku id-disturb orga\miku [ie rrappurtat f’medja ta’ 25% tan-nisa waqt is-snin fertili tag]hom.
  
• Wara l-menopawsa, 20% tan-nisa li marru fi klinika menopawsali jikkwotaw li “l-klitoris tag]hom huwa mejjet", skond Sarrel u Whitehead u anke aktar – jekk mismug]in sewwa – jirrappurtaw diffikultà li dejjem ti\died u dewmien fl-il]uq ta’ l-orga\mu u l-intensità aprogressiva li tmajna.
  
• Fil-kampjun ibba\at fuq il-popolazzjoni l-aktar ri`enti ta’ nisa menopawsali, id-diffikultà fl-il]uq ta’ l-orga\mu [iet rappurtata b]ala “dejjem” minn 15.0%, "[ieli" 22.2%, "rari" 37.8%. 25% biss qalu li qatt ma kellhom diffikultajiet orga\mi`i.
  
  

• L-orga\mu huwa rifless motor-sensorju li jista’ jkun ikka[unat minn diversi stimoli differenti, fi\i`i u mentali.
  
• Lanqas ma hemm b\onn stimulazzjoni [enitali diretta. Orga\mu mentali, li [ie muri f’kundizzjonijiet ta’ laboratorju (g]a\-\ieda tal-firxa ta’ u[ieg] meta l-orga\mu kien referut b]ala pper`epit mentalment), je]tie[ xewqa sesswali mill-aqwa u tqanqil mentali intens, kemm bijolo[i`i u kemm motivazzjonali.
  
• Orga\mu [enitali jirrikjedi l-integrità ta’ l-istrutturi kaverno\ali li, minfu]a u stimulati adekwatament, iwasslu stimoli pja`evoli sensorji li`-`entru medullari u lill-mo]].
  
• Rifless medullari qasir jista’ jikka[una r-rispons muskolari, ikkaratterizzat mill-kontrazzjoni involontarja (bejn tlieta u tmien darbiet, f’sekwenzi singoli jew repetittivi) tal-muskoli msejj]a l-levaturi tal-ani, ji[ifieri l-muskoli periva[inali. Dan ikun [eneralment akkumpanjat minn sensazzjoni varjabbli ta’ pja`ir.
  
• Ir-rifless orga\miku jista’ ji[i ffa`ilitat jew imblukkat, rispettivament, b’fibri kortikomedullari li jistg]u iwasslu stimoli e`itatorji (meta t-tqanqil `entrali jkun massimali) jew o]rajn inibitorji meta t-tqanqil ikun fqir, jew meta l-ansjetà tal-prestazzjoni tippreveni l-abbandun u tattiva \ieda adrener[ika li ttellef ir-rispons tat-tqanqil. Il-fibri inibitorji huma serotoniner[i`i ]afna: dan jispjega l-effetti inibitorji ta’ l-SSRI fuq l-orga\mu, kemm fl-ir[iel u kemm fin-nisa.
  
• Ri`entement [iet issu[[erita korrelazzjoni bijolo[ika g]all-ilment tad-deterjorament tar-rispons klitorali ma’ l-età, partikolarment wara l-menopawsa. It-tessut erettili kaverno\ali klitorali jikkonsisti f’muskolu involontarju u tessut konnettiv. Tarcan et Al utilizzaw anali\i ta’ l-imma[ni istomorfometrika mg]ejjuna mill-kompjuter sabiex jiddeterminaw il-bidliet asso`jati ma’ l-età fil-kontenut kaverno\ali tal-klitoris, tal-muskolu involontarju u ta’ t-tessut konnettiv.
  
• Dan l-istudju wera relazzjoni qawwija bejn i\-\ieda fl-età u t-tnaqqis fil-fibri tal- tal-muskolu involontarju tal- kontenut kaverno\ali tal-klitoris, li jistg]u jsarrfu f’patofi\jolo[ija s’issa mhux determinata fid-disfunzjoni sesswali klitorali asso`jata ma’ l-età.
  
• Jindika wkoll li l-età vulvari hija pro`ess “s]i]”, li jinvolvi l-istrutturi [enitali kollha, kutaneji u muko\ali, submuko\ali, kaverno\ali, vaskulari, muskolari u newrolo[i`i, u b’hekk ixekkel l-isfond bijolo[iku kumpless tar-rispons sesswali
  

• L-età vulvari postmenopawsali tista’ tkompli tiddeterjora l-fa\i kon[estiva tar-rispons orga\miku, l-aktar f’nisa li jsofru minn sklero\i li`ena, età a``elerata u distrofija tal-vulva.
  
• It-trattament bl-andro[en topiku, approvat g]all-“lichen sclerosus”, huwa rrappurtat b’mod aneddotali li jtejjeb is-sensazzjoni fi\ika u l-pja`ir klitorali fi trattamen ta’ tlieta sa sitt xhur. Fl-fehma ta’ l-awtur, s’issa m’hemm rappurtati l-ebda studji kkontrollati li jiffukaw fuq l-effett tat-trattament bl-andro[en topiku fuq is-sesswalità.
  
  

• Jekk hi [eneralizzata, aktar tissu[[erixxi komponent bijolo[iku, partikolarment jekk ix-xewqa sesswali g]adha hemm.
  
• L-u\u ta’ l-antidipressant (SSRI u l-klomipramina, partikolarment) g]andu jkun investigat, min]abba li dan l-u\u huwa wie]ed mill-kaw\i l-aktar minsija tad-diffikultajiet orga\mi`i me]uda, [eneralizzati, ibba\ati bijolo[ikament (u riversibbli) fin-nisa (kif ukoll fl-ir[iel).
  
  

• Inkontinenza li tiddeterjora, partikolarment inkontenenza ta’ insistenza, jistg]u jibblukkaw l-orga\mu min]abba l-bi\a’ ta’ telf ta ‘ urina ladarba jintla]aq;
  
• Foreplay malajr wisq; telf tax-xewqa sesswali u tat-tqanqil; nuqqas ta’ sodisfazzjon bir-relazzjoni pre\enti; diffikultajiet ta’ sa]a u/jew sesswali tal-partner
  
• Abbu\ mill-alko]ol
  

• Jekk l-ilment huwa ffukat fuq il-klitoris, u hemm pre\enti involuzzjoni jew distrofija, ikun ta’ u\u t-trattament bl-andro[en topiku.
  
• Jekk huwa kojtali, g]andhom jitqajjmu \ew[ punti o]rajn g]all-attenzjoni:
  
  

• Din ta’ l-a]]ar tista’ tissu[[erixxi ipotonija deterjoranti tal-muskoli periva[inali. It-telf ta’ estro[en menopawsali jista’ jikkaw\a mhux biss telf gradwali tat-tessut konnettiv pelviku sa g]axar snin wara l-menopawsa, i\da wkoll telf tal-komponent muskolari, u g]alhekk jaffettwa t-toni`ità tal-muskolu nnifsu.
  
• Min]abba li l-pja`ir u s-sensittività va[inali huma fi\ikament dipendenti wkoll fuq it-tonu tal-muskoli periva[inali, dan in-nuqqas jista’ jiddanne[[a selettivament il-komponent kojtali ta’ l-esperjenza orga\mika.
  
• L-HRT, li tikkontribwixxi g]a\-\amma ta’ trofi\mu konnettiv, muskolari u vaskulari a]jar, tista’ indirettament isservi g]a\-\amma ta’ rispons orga\miku a]jar.
  
• Ir-rispons biolo[iku va[inali elettromijografiku u/jew ir-rijabilitazzjoni fi\joterapika tal-muskoli tal-parti pelvika, jistg]u jtejjbu t-tonu, is-sa]]a u l-prestazzjoni motorili tal-muskoli periva[inali, u g]alhekk itejjbu kemm is-sensittività kojtali kif ukoll l-inkontenenza ta’ l-istress, spiss asso`jat ma’ kundizzjonijiet ipotoni`i tal-parti pelvika.
  
  

• Disparewnija: u[ieg] rikorrenti jew persistenti asso`jat ma’ l-att sesswali
  
• Vagini\mu: spa\mu involontarju rikorrenti jew persistenti tal-muskoli ta’ madwar il-va[ina, li jew jikka[una u[ieg] kbir waqt il-penetrazzjoni jew jag]mel il-penetrazzjoni impossibbli g]al kollox (ara li jmiss)
  
  

• Fil-parti introjtali (disparewnija introjtali jew superfi`jali)
  
• F’nofs il-va[ina (disparewnija va[inali)
  
• u/ jew fil-fond fil-pelvis (disparewnija fonda)..
  
  

• Etijolo[ija ormonali, li hija l-ewwel fil-lista ta’ fatturi min]abba li n-nixfa va[inali hija relatata mat-telf progressiv (qabel il-menopawsa) jew definittiv (wara l-menopawsa) ta’ kon`entrazzjoni adekwata ta’ estro[en va[inali.
  
• It-tnaqqis fil-produzzjoni ta’ l-estro[en tista’ tkun gradwali, fil-menopawsa naturali, jew f’daqqa, meta l-ovarji jitne]]ew kirur[ikament (intervent imsejja] “ovarijektomija”). Il-kemoterapija u/jew ir-radjoterapija, g]at-trattament ta’ tumuri differenti, ukoll jistg]u jikkaw\aw menopawsa prematura. Huwa importanti li ng]idu li l-kon`entrazzjoni ta’ estro[en va[inali tista’ ma tkunx bi\\ejjed minkejja li jkunu g]adhom ji[u l-perjodi `ikli`i, waqt is-snin ta’ qabel il-menopawsa.
  
  ____________________________________________
  TAB 1 Sintomi su[[estivi tal-“Female Androgen Deficiency Syndrome"
  
  • Telf tal-libido
    
  • Diffikultajiet ta’ tqanqil
    
  • Diffikultajiet orga\mi`i klitorali
    
  • Telf ta’ l-assertività
    
  • Telf ta’ ener[ija vitali
    
  • Telf ta’ xag]ar pubiku
    
  • Tnaqqis fil-massa muskolatorja
    
  • Bidliet fl-imma[ni tal-[isem min]abba \-\ieda fix-xa]am `entripetali
    
  ____________________________________________
  Modified Modifikat minn Sands R. Studd J. Exogenous “Androgens in postmenopausal women” AmJ.Med.98 (1a):76-79,1995
  
  
• It-tnaqqis fil-produzzjoni ta’ dawn l-ormoni min]aba l-menopawsa jikkaw\a tnaqqis drastiku fix-xewqa sesswali, u g]aldaqstant inqas lubrikazzjoni, meta jkun imnaqqas l-estro[en u inqas kon[estjoni klitorali, meta jkun imnaqqas l-andro[en. Informazzjoni mill-Yale Midlife Study tindika li 77% tan-nisa menopawsali rrappurtaw nuqqas fix-xewqa sesswali, 58% kellhom nixfa va[inali u 39% sofrew mid-disparewnija.
  
  

• Il-Lactobacilli, huma batteri`i mikroskopi`i li jg]ixu u normalment jipprote[u l-va[ina fl-età fertili. Huma jkunu f’forma u numru perfetti meta l-va[ina jkollha livell normali ta’ estro[eni, li jiggarantixxi pH ta’ madwar 4.
  
• Il-Lactobacilli fil-fatt je]tie[u pH va[inali ta’ madwar 4. Il-pH huwa l-livell ta’ a`idità tal-va[ina. Din normalment tinfirex bejn 3.8 u 4.2.
  
• Il-Gardnerella huwa mikrobu normalment pre\enti fl-“ekosistema” va[inali li tinkludi l-biljuni ta’ batteri`i mikroskopi`i li normalment jg]ixu fil-va[ina. {eneralment il-Gardnerella jkun tribù \g]ir, biex ng]idu hekk, min]abba li l-proliferazzjoni tieg]u hija kkontrollata mill-abitanti normali msemmija hawn fuq, imsejj]a Lactobacilli.
  
• Il-Gardnerella tipprolifera fuq pH ta’ ‘l fuq minn 5, meta l-va[ina tkun im`a]]da mill-ma[[oranza tal-Lactobacilli, min]abba t-telf ta’ estro[eni u \-\ieda konsegwenti fil-pH va[inali. Il-konsegwenzi ta’ din i\-\ieda, imsejj]a “va[ino\i” hija t-tnixxija ta’ likwidu bajdani u l-irritazzjoni tal-parti introjtali tal-va[ina, li jiffavorixxu l-va[inite.
  
• Wara l-menopawsa, jekk il-mara ma tu\ax Hormonal Replacement Therapy (HRT) g]all-inqas topikament, ji[ifieri meta l-estro[eni ji[u topikament applikati direttament fuq il-va[ina, il-pH titla’ g]al 5, 6, u 7. L-ekosistema normali, biex ng]idu hekk it-tribujiet batterjali normali, tisparixxi.
  
• Jistg]u jinqalg]u tliet problemi:
  - il-proliferazzjoni ta’ batteri`i va[inali [eneralment pre\enti f’minoranzi, b]all-Gardnerella, l-Ureaplasma e``; - il-wasla ta’ mikrobi li normalment jg]ixu fil-musrana l-kbira: l-Escherichia coli, Enterococcus foecalis e``. - aktar vulnerabilità g]all-Mard Tra\mess Sesswalment (li jista’ jittie]ed fi kwalunkwe età, meta l-att sesswali ma’ partner [did ma jkunx protett permezz tal-kondom)
  Ladarba ma tibqax protett bil-Lactobacilli, il-va[ina ti[i fa`ilment kolonizzata b’dawk il-mikrobi, li jikkaw\aw va[inite u `istite xejn pja`evoli, u infezzjonijiet fil-bu\\ieqa ta’ l-urina.
  
  
• Id-Distrofija Vulvari, ji[ifieri l-effett ta’ l-età fuq il-[enitali femminili, kemm min]abba l-effett negattiv ta’ l-età per se’ u kemm min]abba t-telf ta’ ormoni sesswali wara l-menopawsa.
  
• Din qeg]da ti[i meqjusa dejjem aktar b]ala disturb fis-sens s]i] bi tnaqqis progressiv tal-komponenti tat-tessut kollha.
  
• Il-labia ssir irqaq, il-[ilda u l-muko\a isiru aktar rotob, fra[li, u pallidi, min]abba it-tnaqqis ta’ vini; ix-xag]ar pubiku jibjad u jintilef.
  
• Id-Distrofija Vulvari hija probabilment ikkaw\ata minn vulnerabilità [enetika li ta``ellera t-telf tar-re`etturi ta’ l-ormoni, effett li jnaqqas l-effett protettiv u po\ittiv li l-ormoni s-soltu jkollhom fuq il-komponenti vulvari kollha.
  
• {ie ppruvat li hemm tnaqqis dipendenti fuq l-età tal-komponenti tal-muskoli involontarji kaverno\ali ta’ aktar minn 50% mill-ewwel sas-sitt g]axar snin tal-]ajja, u dan huwa l-ba\i tad-diffikultà dejjem aktar rappurtata ta’ tqanqil [enitali (“il-klitoris huwa mejjet”) sa l-il]uq ta’ orga\mu, li jsir progressivament inqas intens u aktar diffi`li jew impossibbli li jintla]aq.
  
• G]aldaqstant l-att sesswali jista’ jkun jinvolvi aktar u[ieg] min]abba n-nuqqas ta’ lubrikazzjoni u kon[estjoni vulvari.
  
• Fatturi jatro[eni`i, ji[ifieri problemi kkaw\ati b]ala effetti sekondarji tat-trattament mediku jew kirur[iku, jistg]u jippre`ipitaw u/jew jiddeterjoraw l-u[ieg] waqt l-att sesswali:
  
• Kolporafiji b’]e[[a \ejda (“Il-plastika tal-va[ina meta jkun involut prolass, ji[ifieri ftuq fil-]ajt va[inali u/jew ta’ l-utru) u kirur[iji pelvi`i o]rajn jistg]u jkunu responsabbli g]ad-djuq anatomiku tal-parti introjtali tal-va[ina li tista’ tkun inkompatibbli ma’ l-att sesswali.
  
• Qabel kull tip ta’ kirur[ija pelvika g]andhom dejjem ji[u mistoqsija domandi dwar l-attività sesswali pre\enti, anke lil pazjenti aktar anzjani, ming]ajr il-pre\unzjoni li l-mara hija anzjana wisq sabiex ikollha x’taqsam sesswalment.
  
• Dejjem g]id lit-tabib tieg]ek jekk inti g]adek sesswalment attiva
  
• Jekk huwa/hija ma j/ssaqsix, a]jar li tg]idlu/tg]idilha, sabiex huwa/hija j/tkun j/tista’ j/tinkludi din l-informazzjoni kritikament importanti fir-rekord mediku tieg]ek.
  
• Ir-radjoterapija u/jew kirur[ija radikali g]all-kan`er `ervikali ukoll jistg]u jikkaw\aw re`ettività va[inali mnaqqsa min]abba t-taqsir u r-retrazzjoni tal-va[ina.
  
• L-a]]ar, i\da mhux l-inqas, min]abba li nisa post-menopawsali u anzjani [eneralment ikunu fuq trattament multi-farmakolo[iku, g]andhom ji[u kkunsidrati l-effetti sekondarji sesswali tal-medi`ini li jikkontribwixxu g]ad-disparewnija permezz ta’ disturbi fil-libido u fit-tqanqil.
  

• Endometrijo\i pelvika. Id-disparewnija fil-fond hija s-sintomu emer[enti, rikorrenti f’ka\i ta’ HRT `iklika f’nisa b’endometrijo\i pre`edenti, u b’utru kkonservat. Do\a baxxa kontinwa kkumbinata ma’ l-HRT g]andha tkun l-ewwel g]a\la sabiex ji[u evitati d-dmija u r-rikorrenza ta’ l-u[ieg].  
  
• “Pelvic inflammatory disease” PID: kundizzjoni fejn il-mikrobi tipi`i ta’ Marda li ti[i Tra\messa Sesswalment jitilg]u fl-utru u t-tubi, u jinfirxu [ewwa l-pelvi. Dik li darba kienet ikkunsidrata marda ta\-\g]o\ija, illum tista’ taqbad lil nisa ta’ kull età meta jkollhom x’jaqsmu sesswalment ma’ partners [odda ming]ajr protezzjoni.
  
• “Pelvic varicocle”(5), li qg]eda ti[i dijanjosata dejjem aktar b]ala kaw\a tad-disparewnija fil-fond.
  
• “Levator ani myalgia”: u[ieg] pelviku fil-fond jista’ jkun ukoll sekondarju g]al stimulazzjoni f’punt partikolari fil-livell ta’ ani levaturi, meta l-muskolu jkun intensament mijal[iku (5,21-23).
  
  

• Meta d-disparewnija tkun permanenti tul il-]ajja din tkun [eneralment ikkaw\ata minn va[ini\mu u/jew disturbi sesswali femminili permanenti li je\istu mieg]u, b]al-libido baxx u/jew diffikultajiet ta’ tqanqil, ta’ etijolo[ija psikosesswali. Fi kliem ie]or, id-diffikultajiet sesswali, inklu\ l-u[ieg] waqt l- att sesswali, li jkunu pre\enti mill-bidu nett tal-]ajja sesswali s-soltu jkunu kkaw\ati minn inibizzjonijiet sesswali, nuqqas ta’ edukazzjoni sesswali, frustrazzjoni tar-rabta u b\onnijiet ta’ m]abba waqt l-infanzja, esperjenzi sesswali bikrija negattivi, b]all-abbu\ jew “harrassment” – Huwa biss f’minoranza tal-ka\i permanenti li l-etijolo[ija prin`ipali ta’ l-ilment tkun fattur bijolo[iku.
  
• Id-disparewnija permanenti tista’ tmur g]all-ag]ar waqt il-menopawsa min]abba t-telf ta’ ormoi li jikkaw\a aktar u[ieg] sakemm is-sess jibda ji[i evitat kompletament.
  
  

• Dawn il-fatturi kollha g]andhom ji[u kkunsidrati u jistg]u jkunu min]abba t-telf ta’ ormoni, ekosistema va[inali mhux mibdula u parti pelvika ssikkata (ara l-paragrafu dwar il-kaw\i tad-disparewnija).
  
  

• U[ieg] akut fil-po\izzjoni 5 u 7 jekk l-entratura tal-va[ina hija kkunsidrata b]all-wi`` ta’ l-arlo[[. Din hija evidenza ta’ vestibulite
  
• Punti rotob, meta l-u[ieg] jin]ass aktar bil-pressjoni [entili fl-inseriment tal-muskolu periva[inali fuq l-ispina iskjiatika, u/jew punti spe`ifi`i, ji[ifieri punti li minnhom jirradja l-u[ieg] meta jintmessu; il-punt spe`ifiku jista’ jin]ass ukoll fuq il-grif u/jew fuq il-mijal[ija superfi`jali, ji[ifieri l-muskoli perinejali li jwe[[g]u.
  
• Klitoris kon[estjonat u li jwe[[a’ f’ka\ijiet ta’ klitoral[ija asso`jata
  
• aVa[ina xotta, distrofika. Din hija aktar komuni ma’ l-età jekk l-HRT ma tkunx saret lokalment. Il-[inekolo[ista g]andu dejjem jevalwa l-pH va[inali, ji[ifieri l-livell ta’ a`idità lokali, bi stikka kkulurita sempli`i applikata fuq il-va[ina g]al 10-15minuta. Ming]ajr ormoni sesswali l-pH titla’ u b’hekk tiffa`ilita modifikazzjonijiet negattivi ta’ l-ekosistema va[inali li ssir aktar vulnerabbli anke g]al infezzjonijiet banali.
  
• Introjtu dejjaq, ji[ifieri d-da]la g]all-va[ina dejjqa, wara l-kirur[ija. Ir-retrazzjoni, l-u[ieg], il-punti spe`ifi`i mukokutaneji u mijofaxxali li jistg]u jaffettwaw l-e\itu va[inali anatomiku, u l-ipertonu difensiv tal-muskoli tal-parti pelvika huma kollha fatturi frekwenti tad-disparewnija introjtali u mid-va[inali wara l-kirur[ija perineali.
  
• Spa\mu tal-muskoli peri-va[inali b’punti morbidi u/jew spe`ifi`i f’nofs il-va[ina. Punti spe`ifi`i fuq l-levaturi anali jistg]u jikkaw\aw u[ieg] pelviku fil-fond u u[ieg] b]al disparewnija fil-fond.
  
• U[ieg] provokat b’mod akut b’esplorazzjoni bimanwali fil-fond. U[ieg] posterjuri jista’ jissu[[erixxi endometrijo\i, li tag]ha d-disparewnija fil-fond tista’ tkun sintomu emer[enti, rikorrenti f’ka\i ta’ HRT `iklika.
  
• U[ieg] pelviku laterali u fil-fond jista’ jkun aktar ikkaw\at minn “Pelvic Inflammatory Desease” (PID), ikkaw\ata minn Mard li ji[i Tra\messa Sesswalment li tkun infettat l-utru, it-tubi u nfirxet fil-pelvi.
  
• U[ieg] anterjuri huwa aktar pre\enti frekwentament meta d-disparewnija tkun asso`jata ma’ ur[enza u frekwenza ta’ l-urina post-kojtali.
  

• Trattament ormonali topiku, li huwa l-ewwel g]a\la sabiex jitnaqqas l-u[ieg] ikkaw\at bi tqanqil [enitali inadekwat, partikolarment waqt u wara l-menopawsa.
  a) L-estro[en va[inali jista’ joffri ser]an rapidu meta d-disparewnija tkun aktar dipendenti fuq id-distrofija va[inali. Estro[en topiku jista’ jkun l-ewwel trattament g]al nisa li ma jistg]ux, jew ma jridux, HRT sistemika. Dawn g]andhom ji[u preskritti anke qabel il-menopawsa jew waqt l-HRT sistemika meta jkunu pre\enti sintomi u/jew sinjali tad-distrofija va[inali. Pilloli “17-beta estradiol” va[inali jistg]u jtejjbu l-va[inite atrofika u sintomi relatati b’mod sinifikanti permezz ta’ profil ta’ konformità a]jar mill-krema va[inali ta’ estro[en ekwin ikkon[ugat aktar qawwija, min]abba li dawnil-pilloli huma effettivi ndaqs i\da ma jikkaw\awx tnixxija.
  
  Rioux JE.Devlin MC Gelfand MM et Al 17 beta estradiol vaginal tablets versus conjugated equine estrogen vaginal cream to relieve menoapusal atrophic vaginitis Menopause 7 (3) 156-61, 2000
  
  b)Trab tat-Testosteron Propjonat fil-Va\elina g]andu ji[i applikat fuq il-[enitali esterni, kuljum jew darba iva u darba le, fi kwantitajiet \g]ar ]afna. Dan it-trattament lokali huwa effettiv sabiex i\id it-tqanqil, is-sensittività u r-rispons klitorali. L-istess terapija applikata g]all-vulva sserra] mid-disparewnija superfi`jali. L-HRT sistemika, ji[ifieri meta tinfirex madwar il-[isem kollu, hija ndikata f’ka\ijiet ta’ ko-morbidità sesswali, meta jkun hemm ilmenti minn telf tal-libido u tqanqil fqir min]abba l-menopawsa u/jew sintomi menopawsali o]rajn. Din it-tip ta’ HRT tista’ tittie]ed jew b]ala pilloli orali, injezzjonijiet, sprej na\ali, [el transdermali jew impjanti subkutaneji.
  
  Ix-xewqa tal-mara li \\omm sesswalità tajba, jew li ttejjeb wa]da li qeg]da tmajna, g]andha ti[i kkunsidrata g]all-a]jar g]a\la ta’ HRT.
  
  |ew[ studji ri`enti kemm dwar it-tibolon u l-HRT orali li fiha l-estradijol u n-norestisteron (NETA), jissu[[erixxu effett po\ittiv sinifikanti fuq it-ton tal-muskoli u l-kompetenza motorija. L-attività andro[enika ta’ dawn il-komponenti hija ta’ benefi``ju wkoll mill-perspettiva sesswali, kemm g]al sa]]a [enerali [enitali a]jar, li ttejjeb l-ener[ija vitali u s-sens ta’ forma fi\ika, u kemm spe`ifikament g]all-kundizzjoni tal-parti pelvika, tant importanti fil-funzjoni sesswali femminili (g]alkemm studji spe`ifi`i dwar dawn l-aspetti spe`jali g]adhom ma [ewx ikkonfermati) .
  
  L-HRT sistemika u lokali g]andha ti[i kkunsidrata li tnaqqas id-disparewnija u ttejjeb il-kwalità tal-]ajja u s-sesswalità in [enerali tal-pazjenti trattati g]all-kan`er [enitali, bl-e``ezzjoni ta’ l-adenokar`inomata ta’ l-endometriju u tal g]onq tal-utru.
  
  
• Ir-rijabilitazzjoni tal-muskoli tal-parti pelvika, li ji`kienu fl-u[ieg] kojtali kroniku, hija ta’ importanza spe`ifika fit-trattament tad-disparewnija.
  
  It-ti[bid u r-rilassament ta’ muskoli li jkunu qsaru, massa[[i fuqek innifsek b’\ejt medikat (Saint John’s wart) jew ”electromyographic biofeedback”, meta dan ikun disponibbli, kollha jistg]u iserr]u mit-tensjoni muskolari, billi jnaqqsu d-disparewnija mid-va[inali u jillimitaw is-sors ta’ l-u[ieg].
  
  Glazer HI Rodke G. Sewncionis C Hetz R Young AW treatment on vulvar vestibulitis syndrome with electromyographic biofeedback of pelvic floor musculature J.Reprod.Med. 40 (4) 283-290,1995
  
  McKay E Kaufman RH Doctor U Berkova Z. Glazer H Treating vulvar vestibulitis with electromyographic feedback of pelvic floor musculature J.Reprod.Med. 46:337-42, 2001
  
  
• “Electroanalgesia”, trattament aktar spe`ifiku, g]andha tkun rakkomandata meta l-iperal[e\ija introjtali, ji[ifieri s-sensittività kronika g]all-u[ieg], tkun min]abba “Vulvar Vestibulitis Syndrome” (VVS).
  
  
• It-trattament anal[esiku, bi trattament sistemiku u lokali huwa riservat g]at-trattament tad-disparewnija qawwija, [eneralment asso`jata mal-VVS jew u[ieg] newrolo[iku, meta t-trattamenti pre`edenti jkunu fallew. L-imblukkar presakrali anal[etiku tal-”ganglion” [ie propost ri`entement b]ala trattament tat-tieni g]a\la effettiv anke meta t-trattamenti pre`edenti jkunu fallew.
  
  Graziottin A. Vincenti E Paper presented as Podium Session at the meeting of the International Society for the Study of Women’s Sesswali Health (ISSWSH), Proceedings of the Vancouver meeting, October 10-13, pag 51 (abstract)
  
  
  
• Kundizzjonijiet medi`i [enerali koe\istenti (vaskulari, di\metaboli`i, newrolo[i`i, immunitarji) g]andhom ikunu ndirizzati wkoll sabiex titnaqqas l-etijolo[ija multi-sistemika tad-disparewnija
  
  
• IT-TERAPIJA PSIKOSESSWALI g]andha tkun rakkomandata meta l-etijolo[ija ta’ l-u[ieg] tkun aktar dipendenti fuq fatturi psikosesswali jew kontestwali, partikolarment meta jkun hemm dinami`i tal-koppja negattivi.
  
  Clulow C (ed) Adult attachment and couple psychotherapy Brunner Routledge, Hove (UK) 2001
  
  
  

• Disparewnija: u[ieg] rikorrenti jew persistenti asso`jat ma’ l-att sesswali
  
  
• Vagini\mu: spa\mu involontarju rikorrenti jew persistenti tal-muskoli ta’ madwar il-va[ina, li jew jikka[una u[ieg] kbir waqt il-penetrazzjoni jew jag]mel il-penetrazzjoni impossibbli g]al kollox
  
  

• Il-va[ini\mu jirreferi g]al spa\mu involontarju rikorrenti jew persistenti tal-muskoli ta’ madwar il-va[ina.
  
  
• Min]abba t-tensjoni ta’ dawn il-muskoli, l-entratura tal-va[ina ssir tant dejqa li l-penetrazzjoni ssir impossibbli jew tinvolvi ]afna u[ieg].
  
• Il-va[ini\mu ji[i spiss asso`jat ma’ fobja, ta’ intensitajiet varji, mill-kojtu, ji[ifieri bi\a’ mil-l-penetrazzjoni.
  
  

• Il-va[ini\mu jista’ jin]ass fil-bidu tal-]ajja sesswali ta’ mara (permanenti), ji[ifieri va[ini\mu primarju. Dan jista’ jkun il-kaw\a ta’ \wi[ijiet mhux ikkunsmati.
  
  
• Il-va[ini\mu jista’ jin]ass wara xhur jew snin ta’ attività sesswali normali (me]ud), ji[ifieri va[ini\mu sekondarju.
  
  

• L-ormoni femminili - l-estro[en fuqhom kollha - jitimg]u l-aspetti kollha tal-femminilità, fi\i`i u psikolo[i`i. Barra minn hekk, dawn i\ommu t-tessut [enitali b’sa]]tu u reattiv, u g]alhekk jiffavorixxu lubrikazzjoni tajba u kon[estjoni va[inali rapida li jrendu l-penetrazzjoni pja`evoli.
  
  
• Mara qabel il-menopawsa b’`iklu menstrwali regolari ti]u pja`ir bis-sensazzjoni ta’ sa]]a [enerali tajba. L-estro[en jag]ti lill-[ilda elasti`ità u lumino\ità. Fuq kollox dawn jikkreaw il-karatteristika ta’ “scent of a woman” tipika fl-età fertili.
  
  
• It-tnaqqis ta’ andro[eni mill-[isem femminili waqt il-menopawsa mhux biss inaqqas drastikament ix-xewqa sesswali, l-ener[ija vitali u l-po\ittività, i\da jista’ jkun akkumpanjat ukoll minn telf tax-xag]ar pubiku u tnaqqis fil-massa u s-sa]]a muskolatorja, li jwassal g]all-hekk imsejja] “Female Androgen Deficiency Syndrome”.
  
  
• Bidla mhux mistennija fil-forma tal-[isem femminili, b’akkumulazzjoni ta’ xa]am fuq il-qadd u l-istonku hija “effett sekondarju” ie]or u sinjal ta’ nuqqas ta’ andro[en.
  
• E\ami pre`i\ ta’ l-attitudni fi\ika, u ta’ l-im[ieba tal-mara wkoll jistg]u ji\velaw jekk hemmx xi problema sesswali, partikolarment meta jkun hemm va[ini\mu primarju.
  

• ertament. }alq mag]luq, bil-muskoli tal-wi`` tezi u l-g]ajnejn ‘il bog]od minn xulxin huma kollha karatteristi`i frekwenti asso`jati ma’ nisa li jsofru minn att sesswali li jinvolvi l-u[ieg], min]abba va[ini\mu permanenti u qawwi, b]allikieku tkun qeg]da tib\a’ “ter]i lilha nnifisha” f’kull sens. Huwa nteressanti li ]alq mag]luq ji[i spiss asso`jat ma’ spa\mi periva[inali, b]allikieku l-mara, inkonxjament, tkun qeg]da tag]laq kull fet]a g]ad-dinja ta’ l-intimità sesswali.
  
  
• B]al fil-muskoli ta’ madwar il-va[ina u l-]alq, \ew[ punti reali o]rajn fejn it-tensjoni tista’ takkumula huma l-kolonna `ervikali u l-lombari. Dan jispjega \-\ieda fir-ri[idità ta’ l-ispina u t-tensjoni tal-muskoli paravertebrali f’]afna nisa li jbag]tu minn va[ini\mu, li g]alhekk taffettwa l-qag]da.
  
  

• It-tensjoni emozzjonali g]andha tendenza li tin]ass bil-mod ta’ kif nie]du n-nifs. Fi \minijiet ta’ ansjetà akuta, in-nifs jiqsar u jsir superfi`jali, li kwa\i jasal sal-punt fejn wie]ed i]ossu ser jifga. Din is-sensazzjoni xejn pja`evoli hija spiss imsemmija meta nisa li jbag]tu minn-va[ini\mu jesprimu s-sensazzjoni tag]hom f’kull tentattiv kojtali, minkejja relazzjoni ta’ m]abba mal-partner tag]hom. Il-bi\a’ li milli ji[u ppenetrati huwa verament kbir.
  
  
• Meta din it-tensjoni ssir permanenti, b]al b’`erti disturbanzi sesswali, bidliet fir-rittmu u l-fond tan-nifs jistg]u jsiru kroni`i. Kwalità ]a\ina tan-nifs tinibixxi l-abilità li nisimg]u mis-sensazzjonijiet u l-emozzjonijiet, anke dawk sesswali, b]alma l-Orjentali jafu tajjeb, u j\ommna milli n]ossu, fil-fond, il-pja`iri tal-[isem.
  
  

• Il-livell ta’ tensjoni muskolari periva[inali
  
• Il-grad ta’ fobja
  
• Il-pre\enza, jew nuqqas tag]ha, ta’ problemi patolo[i`i asso`jati o]rajn – jew fi\i`i jew psikolo[i`i - (partikolarment disturbanzi tax-xewqa u ta’ l-e`itament sesswali)
  
• Is-sitwazzjoni tar-relazzjoni tal-mara (ji[ifieri wa]edha jew f’relazzjoni)
  
• Il-kwalità ta’ dik ir-relazzjoni
  
• Il-pre\enza eventwali ta’ problemi maskili asso`jati
  
• In-numru ta’ snin minn meta n]asset il-problema u meta fil-fatt infittxet l-g]ajnuna.
  

• Il-kaw\i psikolo[i`i tal-va[ini\mu permanenti huma [eneralment asso`jati mal-bi\a’ mill-penetrazzjoni min]abba nuqqas ta’ edukazzjoni sesswali, inibizzjonijiet relatati mar-reli[jon, informazzjoni negattiva dwar l-intensità ta’ l-u[ieg] fl-ewwel att sesswali, jew dwar it-telf ta’ demm, u/jew dwar ir-riskju tat-tqala, meta l-ebda informazzjoni dwar il-kontra`ezzjoni tkun disponibbli.
  
  
• Il-kaw\i fi\i`i tal-va[ini\mu permanenti huma rari, i\da [eneralment ikunu asso`jati ma’ ”hymen” patikolarment fibru\ u ri[idu.
  

• Il-”hymen” huwa membrana fl-entratura tal-va[ina, li titqatta’ ma’ l-ewwel esperjenza ta’ penetrazzjoni sesswali.
  
  
• F’ka\ijiet rari l-“hymen” tant ikun ri[idu u fibru\ li l-penetrazzjoni normali tkun impossibbli u tkun tirrikjedi intervent mediku sempli`i ta]t l-anestesija lokali sabiex jinaqata’.
  
  
• Tentattivi repetittivi mill-partner sabiex jippenetra fil-ka\ ta’ “hymen” ri[idu jista’ jikkaw\a ‘l mara li “tiddefendi ru]ha” mill-u[ieg], biex tasal g]all-va[ini\mu.
  
  

• Fatturi fi\i`i huma aktar kaw\i komuni fil-va[ini\mu sekondarju.
  
  
• Dan huwa l-ka\ meta l-bidliet fil-parti [enitali u pelvika (spiss min]abba l-età) li jwasslu g]ad-disparewnija, jo]olqu spa\mu difensiv tal-muskoli peri-va[inali. Dan jista’ jwassal g]al mijal[ija, ji[ifieri meta t-tensjoni tal-muskoli tikkaw\a l-u[ieg].
  
  
• F’dawn il-ka\ijiet, l-ispa\mi tal-muskoli elevaturi, li jag]mlu l-penetrazzjoni impossibbli jew li tinvoli l-u[ieg], jistg]u jidhru wara ]afna snin ta’ attività sesswali bejn wie]ed u ie]or normali.
  
  
• Il-memorja ta’ u[ieg] pre`edenti tista’ tikkaw\a spa\mi, anke wara li l-problema fi\ika pre`edenti tkun [iet solvuta.
  
  

• L-u[ieg] rari jkun purament psiko[eniku.
  
• L-u[ieg] waqt l-att sesswali m’huwiex e``ezzjoni. B]al sindromi ta’ u[ieg] o]rajn, [eneralment dan ikollu fattur bijolo[iku, multiplu wie]ed jew aktar.
  
• L-u[ieg] waqt l-att sesswali g]andu jing]ata attenzjoni klinika tajba, min]abba li huwa s-sintomu emer[enti komuni ta’ varjetà ta’ kundizzjonijiet medi`i li g]andhom ji[u rikonoxxuti u trattati kif xieraq.
  
• Il-fatturi psikosesswali, l-aktar il-libido baxx, permanenti jew li n]ass ri`entement min]abba u[ieg] persistenti, u disturbi fit-tqanqil min]abba l-effett inibitorju ta’ l-u[ieg], g]andhom ikunu ndirizzati f’daqqa, sabiex jing]ata trattament komprensiv, integrat u aktar effettiv.
  
• Jekk ikunu pre\enti, g]andhom ji[u ndirizzati wkoll adekwatament kwistjonijiet psiko-dinami`i, kemm personali u kemm/jew relatati mar-relazzjonijiet tal-koppja.
  

• In-nuqqas ta’ edukazzjoni sesswali, b’informazzjoni xierqa
  
  
• G]arfien u kuxjenza a]jar dwar il-[enitali, il-parti interna tal-[isem, il-possibilità li jitt]addmu l-muskoli li, meta ji`kienu, “jag]lqu” l-parti introjtali tal-va[ina: “Where’s a wall, there’s a door and a way”
  
  
• Il-mara titg]allem tirrilassa volontarjament il-parti pelvika, sabiex tag]ti attenzjoni lil-livelli differenti ta’ tensjoni muskolari, tintegra n-nifs mar-rilassament fi\iku progressiv, sabiex issir familjari mas-sensazzjonijiet li tista’ t]oss fil-[enitali.
  
  
• Meta l-komponent fobiku jkun g]oli ]afna, bi tqanqil ta’ allarm [enerali (ji[ifieri e``ess ta’ ansjetà u bi\a’) it-tabib jista’ jissu[[erixxi l-ansjolitiku u l-antidepressant sabiex inaqqas l-attakk ta’ paniku sempli`iment ma’ l-idea ta’ penetrazzjoni, u g]alhekk i]affef il-progressjoni tat-trattament.
  
  
• Meta l-mara tkun kapa`i t]addem il-muskoli tag]ha, jintu\aw “moulds” u “dilatators” progressivi sabiex jg]inuha ssir familjari u kunfidenti ma’ sensazzjonijiet u possibilitajiet [odda.
  
  
• Fl-istess ]in, psikoterapija qasira tindirizza l-bi\g]at u kwistjonijiet psikosesswali u/jew interazzjonjijiet negattivi tal-koppja.
  
  
• Meta jkun hemm problema maskili (terz tal-pazjenti va[ini\mi`i g]andhom partner li jsofri minn Defi`it ta’ Erezzjoni u/jew egakulazjoni prematura ]afna) din g]andha ti[i ndirizzata sewwa mill-androlo[ista li jkun mat-tim ta`-entru tal-Medi`ina Sesswali.