 Fuq il-Menopawsa
Kif I\om sa]]tek
{lossarju
FAQ
Eamijiet utili
Terapiji ta' g]ajnuna
 Ormoni
M]ux ormonali
Modi O]ra
A[[ornamenti
kuntatti
Ikkuntatjana
|
Awtur:
M. P. Brincat
Gynaecologist
Rivedut l-a]]ar: 21/02/2003
Definizzjoni
HL-Ormoni huma messa[[ieri kemikali li huma essenzjali g]all-g]ajxien normali u f'sa]]tu. Huma mag]mulin mill-glandoli endokrini, ji[ifieri organi li g]andhom fihom gruppi ta' `elloli li jipprodu`u u jfornu dawn l-ormoni fid-demm. L-ormoni jibag]tu tag]rif u istruzzjonijiet b]ala messa[[i kemikali minn parti tal-[isem g]al o]ra.
L-ormoni tas-sess fil-mara
. L-ormoni tas-sess ja]dmu ukoll fliemkien f'g]aqda kumplessa sabiex i`-`iklu reproduttiv ja]dem tajjeb. L-ormoni jibnu l-kisja ta' l-uteru fil-bidu ta`-`iklu menstruwali, sabiex jippreparawh g]at-tqala. Jekk m'hemmx tqala l-produzzjoni ta' l-ormoni tibda' tonqos. Meta l-pro[esteron jaqa' sa `ertu livell, il-kisja ta' l-uteru taqa' u dan jirri\ulta f'menstruwazzjoni u l-uteru huwa lest sabiex jg]addi minn `iklu ie]or.
Terapija ta' Sostituzzjoni ta' l-Ormoni (Hormone replacement therapy)
Awtur:
M. P. Brincat
Gynaecologist
Rivedut l-a]]ar: 21/02/2003
In-nisa li g]adhom bl-uteru g]andhom jisostitwixxu l-pro[esteron ukoll. Dan kien ji[i proddot mill-ovarji. Dan l-pro[esteron jg]in biex ji[i evitat ir-riskju ta' l-i\villup tal-kan`er tal-[uf li huwa asso`jat mat-terapija ta' sostituzzjoni ta' l-estro[en (It-terapija ta' sostituzzjoni ta' l-estro[en g]andha ting]ata biss lin-nisa li tne]]ew l-uteru/l-[uf g]aliex dawn ma g]andhomx l-ebda riskju tal-kan`er ta' l-uteru) Meta pro[esto[en huwa mi\jud mat-terapija ta' sostituzzjoni ta' l-estro[en, it-terapija li tirri\ulta hija mag]rufa b]ala Terapija ta' Sostituzzjoni ta' l-Ormoni (Hormone replacement therapy).
WIn-nisa li ju\aw Terapija ta' Sostituzzjoni ta' l-Ormoni fil-bi``a l-kbira tal-ka\ijiet ikollhom telf ta demm regolari simili g]al menstruwazzjoni. Dan ii-telf ta' demm jista' jonqos jew jieqaf totalment ma\-\mien, madankollu huwa wie]ed mid-differenzi bejn in-nisa fuq it-terapija ta' sostituzzjoni ta' l-estro[en u huwa wie]ed mir-ra[unijiet g]aliex ]afna nisa jiefqu mit-trattament. }afna sistemi ta' Terapija ta' Sostituzzjoni ta' l-Ormoni huma disponibbli imma tnejn li huma s-soltu u\ati huma:
Terapija ta' Sostituzzjoni ta' l-Ormoni Sekwenzjali (jew ~iklu kontinwu) L-estro[enu huma mog]tija kull jum u l-pro[esto[en huwa mi\jud g]al 10 sa 14-il jum kull xhar. 80% tan-nisa fuq din it-terapija jkollhom telf ta' demm mill-uteru kull xhar simili g]al menstruwazzjoni.
CTerapija m]allat ta' Sostituzzjoni ta' l-Ormoni kontimwa.
Estro[eni u pro[esto[en huma mog]tija kull jum matul ix-xhar kollha. I`-`ans ta' telf ta' demm simili g]al menstruwazzjoni jitnaqqas meta komparat man-nisa fuq it- Terapija ta' Sostituzzjoni ta' l-Ormoni Sekwenzjali (jew ~iklu kontinwu). (Terapija ta' Sostituzzjoni ta' l-Ormoni ~ikliku hija g]a\la li rarament tintu\a.
Tikkonsisti f'terapija simili g]at- Terapija ta' Sostituzzjoni ta' l-Ormoni Sekwenzjali (jew ~iklu kontinwu) imma it-trattamenti jing]ata g]al 25 [urnata kull xhar) Il-qies tar-riskji u tal-benefi``ji asso`jati mat- Terapija ta' Sostituzzjoni ta' l-Ormoni g]andu jkun individwalizzat g]al kull mara. Id-de`I\joni g]andha tkun bba\ata fuq l-istat attwali tas-sa]]a tal-mara, fuq ir-riskju/i ta' \villup ta' mard sejru asso`jat mal-menopawsa. Jekk il-benefi``ji poten\jali li jo]or[u mit-terapija ta' sostituzzjoni jg]addu r-riskji allura l-ormoni huma indikati.
Estro[en
Awtur:
M. P. Brincat
Gynaecologist
Rivedut l-a]]ar: 21/02/2003
L-Estro[en huwa l-ormoni tas-sess ewlieni tal-mara prodott primarjament mill-ovarji fin-nisa. L-estro[en huwa fil-fatt grupp ta' tlett ormoni, li huma l-estron, l-estradjol u l-estrjol, mag]rufa wkoll b]ala E1, E2 u E3 rispettivament.
L-estro[en ewlieni prodott fl-ovarju huwa l-estradjol u huwa l-estro[en predominanti qabel il-menopawsa. L-estron li huwa mag]mul mill-estradjol, huwa estro[en iktar dg]ajjef mill-estradjol. Dan ssir it-tip ewlieni ta' l-estro[en wara l-menopawsa g]aliex il-livell tieg]u ma jitnaqqasx daqs kemm dak ta' l-estradjol matul dal-perijodu. Waqt it-tqala l-forma ewlenija ta' l-estro[en huwa estrjol, li huwa estro[en dg]ajjef ukoll.
Dawn l-estro[eni naturali kollha (estron, estradjol u estrjol) huma sterojdi C18 forniti mi`-`elloli fil-ovarju. Dawn i`-`elloli huma `-`elloli theca interna u granulosa. Dawn i`-`elloli jori[inaw mill-fosdqa ovarja, mill-corpus luteum jew fil-ka\ ta' taqla mill-pla`enta. Mod ie]or ta' kif huma prodotti l-estro[eni huwa b'pro`ess mag]ruf b]ala aromatizazzjoni ta' ormoni maskili imsej]a adro[eni (b]alma huma androstenedjon).
Dan ji[ri normalment fin-nis[a ta`-`elloli tax-xaham, tal-fwied u tal-[ilda. Tmiena u disg]in fil-mija ta' l-estradjol pre\enti fid-demm huwa marbut ma' proteini spe`ifi`i li jorbtu l-globulini u l-albumini u j]allu inqas mit-2% ]ielsa fi`-`irkolazzjoni. It-tne]]ija mill-[isem ji[ri permezz tal-kliewi. Fil-bidu l-estro[eni huma metabolizzati fil-fwied (jsir il-kon[ugazzjoni), hekk jsiru jin]allu fl-ilma. Imbag]ad jo]ro[u mill-marrara, ji[u assorbiti darb' o]ra fl-intestini u fl-a]]ar jitne]]ew mill-[isem permezz tal-kliewi.
Dan l-ormoni huwa wkoll responsabbli g]al kulur kannella (pigmentazzjoni) tar-ras tas-sider u ta' l-areola. L-estro[enu huwa essenzjali g]all-]ajja riproduttivi tan-nisa kollha u huwa ne`essarju g]all-bidliet endometriki `ikli`i. Huwa essenzjali g]all-ovulazzjoni, g]all-kon`epiment u ewentwalment g]at-tqala.
I\omm ukoll is-sa]]a tal-g]adam, [ilda b'sa]]itha u jg]in fir-regolazzjoni tal-kolesterol. Kolesterol tal-plasma jitnaqqas bl-estro[eni li huma g]alhekk protezzjoni kontra l-ebusija tal-]itan tal-vessilli arterjali tad-demm, kundizzjoni mag]ruf b]ala l-mard atersklerotiku li huwa l-kawsa ta' iktar minn nofs l-imwiet fil-pajji\i \villupati
Terapija ta' Sostituzzjoni ta' l-Estro[en
Fil-menopawsa l-livelli ta' l-estro[en jitnaqqsu. Is-sostituzzjoni ta' l-estro[en huwa msejja] b]ala Terapija ta' Sostituzzjoni ta' l-Estro[en (Estrogen Replacement Therapy). L-estro[eni jistg]u jittie]du wie]edhom (msejj]a Estro[eni bla oppo\izzjoni) jew im]allta ma' pro[esto[en.
Din l-a]]ar terapija hija msej]a Terapija ta' Sostituzzjoni ta' l-Ormoni (Hormone replacement therapy). It-terapija ta' sostituzzjoni ta' l-estro[en hija normalment mog]tija lin-nisa li kellhom isterektomija (tne]]ija kirur[ika tal-[uf, l-uteru) filwaqt li t-terapija ta' sostituzzjoni ta' l-ormoni hija mog]tija lin-nisa li g]andhom [uf intatt.
Xi nisa g]andhom `erti kondizzjonijiet li huma kontraindikazzjonijiet g]at- Terapija ta' Sostituzzjoni ta' l-Ormoni. Dawn il-kondizzjonijiet jew fatturi tar-riskju jinkludu dawn li [ejjin:
Tqala mag]rufa jew suspettata
Storja ta' kan`er tas-sider
Storja ta' kan`er sensittiv g]all-ormoni
Telf ta' demm mill-uteru mhux normali
Storija ta' problemi ta' kif jg]aqad id-demm
Hemm kondizzjonijiet o]ra li g]andhom jitqiesu meta Terapija ta' Sostituzzjoni ta' l-Ormoni qedg]a ti[i preskritta.
Dawn jinkludu kondizzjonijiet b]alma huma hypertenzjoni mhux kontrollat, fibrodi u kan`er fis-sider fl-istorja tal-familja.
Effetti kollaterali
Xi effetti kollaterali b]alma huma, irtubija fis-sider, ]ru[ abnormali ta' demm mill-uteru, nawsja, \amm ta' l-ilma, u[ig] ta' ras (xi drabi l-emikranja), sturdamenti, nef]a abdominali, pigmentazzjoni tal-[ilda, problemi fil-bu\\ieqa tal-marrara u tbdil fil-burdati huma asso`jati mat- Terapija ta' Sostituzzjoni ta' l-Ormoni.
Dawn l-effetti kollaterali kollha jistg]u ji[u trattati bl-u\u ta' metodi differenti u fil-fatt il-bi``a l-kbira ta' l-effetti kollaterali normalment jillimitaw ru]hom stess, ji[ifieri jdumu sakemm il-[isem jidra l-istat ormonali [did.
U]ud min-nisa ilmentaw dwar \ieda fil-pi\ imma din mhiex ikkawsata mill-estro[eni. I\-\ieda fil-pi\ tista tkun ikkawsata im]abba \-\amm ta' l-ilma spe`jament fl-idejn u fis-saqajn, b'rizultat ta' \ieda fil-pi\ temporanja. Xi studji re`enti juru li jista' jkun hemm \ieda fir-riskju ta' kan`er fis-sider f'pazjenti li huma suxxettibbli g]al din il-kundizzjoni.Madanakollu dan ir-riskju g]adu relattivament \g]ir. Studji re`enti qajmu mistoqsijiet dwar l-effetti fuq \mien twil ta' w]ud mit-terapiji ta' sostituzzjoni ta' l-ormoni u ri`erki iktar fil-fond huma mistennija. It-terapija ta' sostituzzjoni ta' l-estro[en hija disponibbli f'formi varji.
Hija disponibbli f':
Pilloli
~arruti (iwasslu d-droga permezz tal-[ilda)
{el (applied on the skin)
Krema vaginali
Implant' (imqieg]ed fi`-`elloli tax-xaham)
L-a]jar metodu ta' sostituzzjoni jiddependi fuq il-mara stess u g]andu jkun diskuss mat-tabib.
Pro[esteron
Awtur:
M. P. Brincat
Gynaecologist
Rivedut l-a]]ar: 21/02/2003
Il-pro[esteron huwa ormoni femminli involut fi`-`iklu menstruwali. Ja]dem fliemkien ma' l-estro[en u huwa wie]ed mir-regolaturi ta`-`iklu menstruwali. Hu jipprepara l-[isem tal-mara g]all-kon`epiment u eventwalment g]at-tqala.
Il-pro[esteron ukoll g]andu parti fi\-\amm ta' tqala u jista' jg]in fil-prevenzzjoni ta' korriment. Jekk l-ammont tal-pro[esteron mhuwiex xieraq jkun hemm bidliet li jsiru fil-kisja ta' l-uteru, l-endometriju. Id-difett tal-fa\i Lutejali huwa t-terminu u\at meta il-livell tal- pro[esteron ma jkunx bizzejjed fit-tieni parti ta`-`iklu menstruwali.
IDin il-kondizzjoni tista tikkaw\a difett fit-twa]]il tal-bajda fertalizzata jew jekk titwa]]al jista' jkun hemm korriment. Ladarba l-pla`enta ssir awtonoma hija tipprodu`i bizzejjed pro[esteron sabiex tifla] it-tqala, ji[ifieri hija tipprodu`I bi\\ejjed pro[esteron sabiex it-tqala tin\amm. Fis-snin ta' ftit qabel il-menopawsa, meta `-`iklu menstruwali jidba ssir irregolari, il-pro[esteron g]andu rwol ukoll.
Il-pro[esteron jibqa ji[i prodott fin-nisa wara il-menopawsa, madanakollu f'ammonti ]afna i\g]ar minn dawk tas-snin riproduttivi. Il-pro[esteron huma wkoll komponent importanti fit-terapija ta' sostituzzjoni ta' l-ormoni, g]aliex jipprotte[I l-kisja nterna ta' l-uteru, l-endometriju, minn bidliet li jistg]u jwasslu g]all-kan`er.
Testosteron
Awtur:
M. P. Brincat
Gynaecologist
Rivedut l-a]]ar: 21/02/2003
Testosteron huwa ormoni, prodott primarjament fit-testikoli (mi`-`elloli interstijali ta' Leydig), li jistimola l-karateristi`i sesswali sekondarji u jappo[[a l-produzzjoni ta' l-sperma fl-ir[iel. Ammont i\g]ar, xi 5%, huwa proddot fil-gladoli adrenali, dan huma glandoli lokati fuq il-kliewi.
Meta t-tifla issir xebba (l-ewwel `iklu menstruwali) in-nisa jibdew jipprodu`u t-testosteron imma b'rata ]afna iktar baxxa mill-ir[iel. Dan il-produzzjoni jsir mill-ovarji u mill-adrenali fl-istess ammonti fil-forma tat-testosteron u ta' l-androstenidijoni. It-testosteron huwa importanti fil-[isem tag]na g]aliex jg]in fis-sa]]a tal-muskoli tal-[isem u g]andhom rwol ukoll fil-aptit sesswali.
Il-livelli tat-testosteron, b]al dawk ta' l-estro[eni, jitbaxxew fi\-\mien tal-menopawsa imma mhux daqshekk bil-qawwa b]al estro[eni. In-nisa jistg]u jgergru dwar nuqqas ta' energija u nuqqas ta' aptit sesswali meta dawn il-livelli jitbaxxew.
It-testosteron jg]in fl-osteoperozi, g]andu l-potenzjal li jsa]]ah l-g]adam u jg]in wkoll fil-preservazzjoni tal-massa muskolari, u g]alhekk jitnaqqas ir-risku ta' ksur min]abba izjed sa]]a fil-muskoli. F'do\i xierqa ma jidhirx li hemm effetti kollaterali u hekk il-monitera[[ tad-do\i huwa me]tie[. F'do\i e``essivi jista' jwassal g]a\-\ieda fis-suf tal-[isem u telf ta' xag]ar fuq ir-ras u \ieda fil-ponot.
Ix-xa]am fid-demm ta' densita g]olja, il-'kolesterol tajjeb', jitnaqqsu ukoll u g]alhekk ir-riskju ta' attakki fil-qalb jista' ji\died. Testosteron jista' jkun sostitwit jew permezz ta' preparazzjoni f'depot intramuskolari jew fil-futur permezz ta' `arruta ta' mal-[ilda [dida li g]ada qedt tkun \villupata
SERMs
Awtur:
M. P. Brincat
Gynaecologist
Rivedut l-a]]ar: 21/02/2003
Selective Estrogen Recepter Modlators (SERMs), huma klassi relattivament [did ta' estro[eni sinteti`I li ja[ixxu b]ala estro[eni f'`erti partijiet tal-[isem (per e\empju l-g]adam) u fl-istess ]in m'g]andhomx l-effetti l-o]ra ta' l-estro[eni fuq il-parti l-o]ra tal-[isem (per e\empju l-uteru).
Hemm \ew[ tipi tal-preperazzjonijiet tas SERMs u ja[ixxu b'modi differenti fuq il-partijiet differenti tal-[isem, 'tamoxifen' huwa u\at g]at-tnaqqis tar-riskju tal-kan`er tas-sider u 'raloxifen' huwa u\at g]all-protezzjoni kontra l-osteoperozi.
It-tamoxifen kien \villupat ori[inarjament g]at-trattament ta' pazjenti b'kan`er tas-sider imma ]are[ wara li jista\ jintu\a wkoll g]at-trattament preventtiv tal-kan`er fis-sider fin-nisa g]andhom riskju I\jed g]oli g]al din il-kondizzjoni.
L-u\u tag]hom [ie mog]ti prominenza wara r-ri\ultati re`enti ta' l-Inizzjattiva g]as-Sa]]a tan-Nisa (Women's Health Initiative) u hemm \ieda fl-g]arfien pubbliku.
Dan l-effett preventtiv ta' [id ddum g]al-5 snin. Ir-raloxifene jg]in fil-prevenzzjoni ta' l-osteoperozi fin-nisa u bi] jitnaqqas ir-riskju ta' ksur fin-nisa b'osteoperozi.
Jg]in fil-prevenzzjoni u fit-trattament ta' l-osteoperozi. Ma g]andux l-ebda effett ta' [id fuq sintomi o]ra tal-menopawsa b]alma huma s-s]anat u l-g]araq ta' bil-lejl. SERMs ma g]andhomx jkunu u\ati fuq nisa li g]andhom storja jew xejra ta' mard ta' koagulazzjoni tad-demm b]at-trombozi fil-vini.
|
