The Menopause Web Reference

Trefwoorden
borstkanker; seksuele identiteit van de vrouw; seksuele functie; seksuele relatie; biologische factoren; leeftijd; lymfoedeem; bijwerkingen van de operatie, bestraling of chemotherapie; aan zwangerschap gerelateerde problemen; infertiliteit; iatrogene menopauze

De volgende informatie legt de nadruk op de biologische factoren die de seksualiteit van de vrouw kunnen verminderen na de diagnose en behandeling van borstkanker. Deze factoren worden gewoonlijk helaas minder van belang geacht dan de psychosociale.

Wat zijn de gevolgen van borstkanker op de vrouwelijkheid? De seksuele identiteit, seksuele functie en seksuele relatie van de vrouw kunnen ernstige schade oplopen, fysiek en emotioneel door de vele veranderingen en problemen die de vrouw moet doorstaan als de diagnose en behandeling van borstkanker haar leven en dat van haar naasten verstoort

SEKSUELE IDENTITEIT VAN DE VROUW

Welke factoren dragen bij aan de seksuele identiteit van de vrouw?

Vrouwelijkheid
Moederschap
Erotiek
Sociale rol

Al deze factoren kunnen verschillend beïnvloed worden door borstkanker diagnose en behandeling

De vrouwelijkheid kan ernstige schade oplopen vanwege een aantal biologische redenen:

1. De borst is een prominent persoonlijk en sociaal teken van vrouwelijkheid
Welk effect heeft chirurgie op het zelfbeeld?
Het zelfbeeld is de parameter die het meest wordt beïnvloed door het type operatie. Op de korte termijn hangt dit af van het soort operatie dat is uitgevoerd: borstbesparende operatie of mastectomie, met direct of op termijn reconstructie en het cosmetische resultaat en de noodzaak of niet van adjuvante radio- of chemotherapie. Echter de meer conservatieve behandelingen lijken niet de kwaliteit van leven te wijzigen, evenmin de vrouwelijkheid op de lange termijn.
2.Lymfoedeem van de arm
Wat is lymfoedeem van de arm precies?
Dit woord betekent het geleidelijk dikker worden van de arm, aan de zijde van de aangedane borst, als gevolg van een verminderde lymfedrainage. De vermindering van deze drainage wordt gewoonlijk veroorzaakt door een onderbreking van de lymfevaten en stations (lymfeklieren), secundair aan de verwijdering van de lymfeklieren van de oksel gepaard gaande aan de borstoperatie.

Hoeveel vrouwen met borstkanker lijden ook aan lymfoedeem van de arm?
Hoewel het nog steeds een onder-gediagnosticeerde en onder-behandelde bijwerking is van borstkankerbehandeling, is er een gemiddelde gemelde incidentie van 30-40% van de overlevenden van borstkanker die lymfoedeem kunnen ontwikkelen tot 20 jaar na de borstoperatie.

Hoe beïnvloeden deze symptomen de vrouwelijkheid?
Lymfoedeem kan een enorme zwelling van de aangedane arm geven. Tegelijkertijd vermindert de functionele competentie van de arm, dus de autonomie en onafhankelijkheid wordt ondermijnd, en in meerdere mate als de aangedane arm de dominante arm is, dus de rechterarm voor de meerderheid van de vrouwen. Een verkeerd zelfbeeld en eigen perceptie kunnen het binnenste gevoel van vrouwelijkheid schaden en leiden tot depressie en het vermijden van oplossingen om hiermee te leren leven.

Wat kan een vrouw eraan doen om lymfoedeem te voorkomen?
Speciale aandacht in het dagelijks leven kan het risico van de toename van vloeistofpassage naar de interstitionele ruimte verminderen. De "niet doen" lijst omvat:
- snij jezelf niet (bv rond de nagels tijdens manicuren)
- brand jezelf niet (let op het werk in de keuken, draag beschermende handschoenen bij het verwijderen van warme pannen uit de oven, ga niet zonnebaden …)
- prik jezelf niet
- sla jezelf niet
- maak geen plotselinge bewegingen
- draag geen zakken met de aangedane hand/arm
- laat geen intraveneuze injectie plaatsen aan de kant met lymfoedeem
- laat niet uw bloeddruk meten aan dezelfde kant
Hoe kunnen we lymfoedeem genezen?
Drie belangrijke behandelingen zijn beschikbaar:
- lymfedrainage, via manuele massage
- compressieverbanden
- geneesmiddelen die de lymfedrainage verbeteren: het complex diosmine-hesperidine geeft een belangrijke vermindering van de tekenen en symptomen van lymfoedeem in de aangedane arm
Paci E.Cariddi A. Barchielli A. Bianchi S.Cardona G.Distante V.
Long term sequelae of breast cancer surgery
Tumori, 82; 321-324,1996

Runowicz CD, Lymphedema:patients and provider education-Current status and future trends
Cancer 83/12: 2874-2876, 1998
3. Iatrogene menopauze
Wat is het verschil tussen iatrogene menopauze en "normale" menopauze?
Iatrogene menopauze is een menopauze veroorzaakt door medisch handelen, zoals chemotherapie in het geval van borstkankerpatiënten.

Wie voelt het effect van de iatrogene menopauze het meest?
(25% van borstkankerpatiënten zijn premenopauzaal) zijn in het algemeen het meest gevoelig voor de complexe gevolgen van borstkanker en voor de biologische status waartoe de behandeling kan leiden met als gevolg verlies van kostbare fertiele jaren.

Waarom anders?
Oestrogeen wijzigt de kwaliteit van de veroudering van zowel de hersenen als de zintuigen. Een gebrek aan oestrogeen heeft daardoor een negatief effect op deze seksuele factoren en libido.
4.Leeftijd
Waarom is de leeftijd van patiënten met borstkanker evenals de potentiële invloed van de menopauze zo belangrijk?
Vrouwen hebben verschillende individuele en sociale taken en doelen in de reproductieve jaren welke verschillende prioriteiten hebben in de verschillende decennia.

Schover LR, Yetman RJ, Tuason LJ et al
Partial mastectomy and breast reconstruction. A comparison of their effects on psychosocial adjustement, body image, and sexuality
Cancer 75(1):54-64; 1995

Graziottin A
Libido
John Studd (ed), Yearbook of the Royal College of Obstetricians and Gynaecologists, RCOG Press-Parthenon Publishing Group, p.235-243; 1996

Graziottin A. Castoldi E.
Sexuality and breast cancer: a review
In Studd J. The management of the Menopause.The Millennium Review, Parthenon Publishing, London, 201-20, 2000

Ganz PA, Coscarelli A, Fred C et al
Breast cancer survivors: psychosocial concerns and quality of life
Breast Cancer Res Treat 38(2):183-99;1996

Dorval M, Maunsell E, Deschenes L et al
Type of mastectomy and quality of life for long term breast carcinoma survivors
Cancer 83:2130-8; 1998

Schover LR
Sexuality and body image in younger women with breast cancer
J Natl Cancer Inst Monogr (16):177-82; 1994

Moederschap kan de kern van een belangrijke identiteitscrisis worden voor de 25% die gediagnosticeerd wordt gedurende de fertiele levensfase.

Belangrijke punten die overwogen moeten worden met betrekking tot het moederschap na borstkanker

Conceptie moet uitgesteld worden voor tenminste twee jaar na behandeling voor borstkanker, omdat de recidiefkans het grootste is in deze periode.
Fertiliteit wordt wisselend gereduceerd door chemotherapie
De kans op congenitale afwijkingen na chemotherapie lijkt gelukkig de normale incidentie niet te overstijgen
De melkproductie is verminderd in de bestraalde borst

Wordt het risico van een recidief borstkanker vergroot door zwangerschap
Veel studies ontkennen zo'n risico. Echter sommige studies hebben een schadelijk effect van zwangerschap op subklinische borstkanker laten zien. Effecten van het antioestrogeen tamoxifen op zwangerschappen bij de mens zijn tot nu toe niet gerapporteerd

Guinee VF, Olsson H, Moller T et al
Effect of pregnancy on prognosis for young women with breast cancer
Lancet 343:1587-89; 1994

Collichio FA, Agnello R, Staltzer J
Pregnancy after breast cancer: from psychosocial issues through conception
Oncology (Huntingt) 12(5):759-65, 769; discussion 770, 773-5; 1998

Erotiek Borstkanker kan een effect hebben op sensualiteit, aantrekkingskracht en ontvankelijkheid:

De belangrijkste schade van borstchirurgie op borsterotiek: 44% van de vrouwen met een gedeeltelijke borstverwijdering en 83% van hen met borstreconstructie (p<0.001) melden dat het genot van borststrelingen verminderd was.
De menopauze. Het gevoel van erotiek van een vrouw kan ernstig beïnvloed worden door de volgende overgangsklachten:
- Opvliegers
- Transpiratieaanvallen
- Stemmingsstoornissen
- Slapeloosheid
- Depressie
- Libidoverlies
- Moeizame opwindingsfase
- Moeizaam orgasme
- Dyspareunie
en overige klachten :
- Rimpels
- Gewichtstoename
- Veranderd figuur
- Droge mond
- Droogheid vagina
- Een algeheel afgenomen seksuele reactie

Welke andere effecten kan chemotherapie hebben op het gevoel van erotiek van een vrouw?

Een tendens van minder vaak zin hebben
Meer vaginale droogheid en dyspareunie, vanwege geïrriteerd slijmvlies
Minder vaak seks hebben
Een reductie in het bereiken van orgasme via gemeenschap, hoewel de capaciteit om een orgasme te bereiken via streling niet afweek van dat van andere vrouwen. De gevoeligheid voor coïtus wordt derhalve niet altijd beschadigd.

Depressie en angst
Borstkanker beïnvloedt de eigen perceptie en de seksuele functie via niet hormonale wegen, gemeld door gemiddeld 17 tot 25% van de borstkanker patiënten.

Sociale rol
Dit kan een relatief veilig gebied voor borstkanker blijven, vooral bij goed opgeleide vrouwen, behalve in de acute fase of in de ernstigere en agressievere gevallen. Echter 20% van de borstkanker patiënten vermelden de volgende klachten die hen sociaal kunnen beïnvloeden:

Een afname van energie
Psychologisch spanning
Moeilijkheden met concentreren, onthouden en helder denken

Chemotherapie voor borstkanker kan een negatief effect hebben op de volgende cognitieve functies:

Aandachtsgebieden
Mentale flexibiliteit
Snelheid van informatieverwerking
Visuele geheugen
Motorische functie

Ganz PA, Coscarelli A, Fred C et al
Breast cancer survivors: psychosocial concerns and quality of life
Breast Cancer Res Treat 38(2):183-99; 1996

Dorval M, Maunsell E, Deschenes L et al
Type of mastectomy and quality of life for long term breast carcinoma survivors
Cancer 83:2130-8; 1998

Schover LR
Sexuality and body image in younger women with breast cancer
J Natl Cancer Inst Monogr (16):177-82; 1994

Runowicz CD
Lymphedema:patients and provider education-Current status and future trends
Cancer 83/12:2874-2876

Graziottin A
The biological basis of female sexuality
Int Clin Psychopharm 13(suppl 6): 15S-22S; 1998

Graziottin A
Sexuality and the menopause
in John Studd (ed) Management of the menopause-Annual Review, RCOG Press-Parthenon Publishing Group p.49-58; 1998

Graziottin A. Castoldi E.
Sexuality and breast cancer : a review
In Studd J. The management of the Menopause.The Millennium Review, RCOG Press- Parthenon Publishing, London, 201-20, 2000

SEKSUELE FUNCTIE VAN DE VROUW Diverse modellen zijn in het verleden gebruikt om de seksuele functie van de mens te beschrijven. Meer recent opperde Dr.Graziottin dat de seksuele functie van de mens kan worden beschouwd als een circuit met vier hoofdstations: libido, opwindingsfase, orgasme, en bevrediging.

Dit model draagt bij tot het begrip van:

LIBIDO Het libido heeft drie belangrijke dimensies dat een complexe interactie heeft met zowel een remmende als een stimulerende rol:

Biologisch / instinctief
Motiverend - affectief
Cognitief

Biologische oorsprong libido hangt in de eerste plaats af van geslachtshormonen die nodig zijn, maar onvoldoende als factoren om een bevredigend libido bij de mens te handhaven. Deze lijken de intensiteit van het libido en het seksuele gedrag veeleer dan de richting te regelen d.w.z. een libidogebrek ten opzichte van enig partner kan worden beschouwd als een hormonaal probleem, echter naar de betrokken partner is blijkbaar een probleem van het paar.
Welk effect heeft de behandeling van borstkanker op de hormoonproductie van de vrouw?
Na behandeling van borstkanker kan het verlies van oestrogenen, secundair of iatrogeen of een natuurlijk optredende menopauze bijdragen aan de remming van de zin in seks en de fysieke gevoeligheid; verlies van androgenen, secundair aan de chemotherapie kan het plaatje verder verslechteren.

Kan het libidoverlies een multifactorieel probleem zijn?
Ja. Het kan secundair zijn aan een aantal verschillende factoren bijvoorbeeld:

Stoornissen van de opwindingsfase als gevolg van biologische en/of psychologische oorzaken
Stoornissen van het orgasme
Seksuele ontevredenheid - fysiek, emotioneel of beide

Motiverend-affectieve en cognitieve aspecten van libido kunnen verslechteren door:

De negatieve invloed die een borstoperatie heeft op het zelfbeeld
Gevoel van eigenwaarde
De eigen perceptie over seksdrift
De verschuiving van de relatie van het paar naar meer affectieve dynamiek kan de emotionele intimiteit vergroten, maar de seksdrift reduceren

Graziottin A
Libido

John Studd
(ed), Yearbook of the Royal College of Obstetricians and Gynaecologists, RCOG Press-Parthenon Publishing Group, London p.235-243; 1996

Barni S, Mondin R
Sexual dysfunction in treated breast cancer patients
Ann Oncol 8(2):149-53; 1997

SEKSUELE OPWINDING
Wat is precies seksuele opwinding?
Seksuele opwinding geeft een status weer met specifieke gevoelens, meestal verbonden aan de genitalia. Bij vrouwen kan een moeizame opwindingsfase een (a) centrale, (b) niet-genitale perifere en (c) genitale oorzaak hebben. Overlevenden van borstkanker kunnen lijden aan een complex van aandoeningen van de opwindingsfase, secundair aan:.

Biologische centrale problemen
Wat veroorzaakt deze moeilijkheden?
Biologische seksuele moeilijkheden worden veroorzaakt door het verlies aan geslachtshormonen, secundair aan de iatrogene of spontane menopauze, hetgeen slechter wordt door depressie, angst, chronische stress en slapeloosheid welke getriggerd worden door de diagnose van kanker.

Afgenomen frequentie van erotische dromen, fantasieën seksuele dagdromen en van spontane mentale opwinding wordt vaak gemeld door borstkanker patiënten.
Problemen van niet-genitale perifere opwinding kunnen ook "gevoelsstoornissen" genoemd worden.

Wat veroorzaakt deze stoornissen?
Tepelsamentrekking kan verminderd zijn zowel door verminderde gevoeligheid van de borst secundair aan de operatie en remming door de schaamte die sommige vrouwen voelen bij het laten zien van de geopereerde borst. Een negatief effect door het verlies van geslachtshormonen op de functie van de perifere zenuwen leidend tot verstoorde sensaties (paresthesieën) is door sommige onderzoekers geopperd.
Genitale opwinding wordt tot stand gebracht door de werking van het VasoIntestinal Peptide, de belangrijkste neurotransmitter welke de seksdrift "vertaalt" naar vaginale lubricatie.

Welk effect heeft het oestrogeengebrek op de genitale opwinding?
* Zonder oestrogeen klaagt 35 tot 45% van de normale postmenopauzale vrouwen over vaginale droogheid en dyspareunie.
* Reeds bestaande stoornissen van de opwindingsfase kunnen verder verslechteren door het oestrogeenverlies rond de menopauze en libidoverlies, waarover veel vrouwen klagen na borstkanker.
* Een defensief spasme van de musculus pubococcygeus kan secundair zijn aan de vaginale droogheid en dyspareunie waardoor de genitale opwinding vermindert als gevolg van pijn

Wat kan gedaan worden om de genitale opwinding te verbeteren?
* Aandacht voor de pijn door de hypertone toestand van de bekkenbodem secundair aan de dyspareunie is aan te bevelen voor borstkanker patiënten
* Het aanleren van het ontspannen van de musculus levator ani
* Zelfmassage met een medicinale olie kan snel de dyspareunie genezen en opwindingsstoornissen secundair aan hypo-oestrogenisme die niet mogen worden behandeld met oestrogenen vanwege borstkanker

Welke andere factor beïnvloedt de seksuele opwinding van de vrouw?
Recent zijn vaatproblemen geclaimd als een belangrijke factor bij opwindingsstoornissen van de vrouw

Wat kan eraan gedaan worden?
Borstkanker patiënten met een blijvend goed libido en vasculaire opwindingsstoornissen kunnen een belangrijke klinische verbetering hebben bij vasoactieve geneesmiddelen zoals sildenafil, dat niet gecontraindiceerd zou zijn bij patiënten met borstkanker. Lopende studies zullen evalueren hoe deze mogelijkheid effectief benut kan worden bij overlevenden van borstkanker

Hoeveel borstkanker patiënten hebben moeilijkheden met het seksueel opgewonden raken?
Studies laten zien dat:
* Moeilijkheden met het seksueel opgewonden raken gemeld werd door 61% van de patiënten
* Moeilijkheden met het vochtig worden werd gevonden bij 57% van de patiënten

Uit studies bleek ook dat overlevenden van borstkanker een maximaal herstel bereiken van het fysieke en psychologische trauma van kanker een jaar na de operatie. Een geleidelijke achteruitgang van de seksuele reactie blijft aanhouden tot drie jaar na de operatie, waarbij een op de twee vrouwen een duidelijke verslechtering van hun seksuele leven melden

Ganz PA, Coscarelli A, Fred C et al
Breast cancer survivors: psychosocial concerns and quality of life
Breast Cancer Res Treat 38(2):183-99; 1996

Graziottin A. Castoldi E.
Sexuality and breast cancer : a review
In Studd J. The management of the Menopause.The Millennium Review, Parthenon Publishing, London, 201-20, 2000

ORGASME

Hoeveel borstkanker patiënten hebben moeite met het bereiken van een orgasme?
Bij borstkanker patiënten wordt bij 55% van de patiënten moeilijkheden om een orgasme te krijgen gemeld

Studies hebben ook aangetoond, dat de capaciteit om een orgasme te bereiken via gemeenschap duidelijk verminderd is bij vrouwen die chemotherapie kregen hoewel de capaciteit om een orgasme te bereiken via streling niet verschilde van andere vrouwen.
br> Waarom hebben borstkanker patiënten moeilijkheden om een orgasme te bereiken?
Het remmende en pijnlijke effect van dyspareunie op het vaginale orgasme kan dit verklaren

BEVREDIGING

Hoe kunnen we bevrediging definiëren
Bevrediging is een begrijpelijk woord dat toch moeilijk te bepalen is. Het omvat zowel fysieke als emotionele bevrediging, hetgeen mogelijk apart benaderd moet worden.

Wat verklaart de reductie van de bevrediging bij borstkanker patiënten?
Pijn en een algeheel teleurstellende seksuele ervaring kunnen verantwoordelijk zijn voor de duidelijke verminderde bevrediging gemeld door overlevenden van borstkanker.

Schover LR, Yetman RJ, Tuason LJ et al
Partial mastectomy and breast reconstruction. A comparison of their effects on psychosocial adjustement, body image, and sexuality
Cancer 75(1):54-64; 1995

SEKSUELE RELATIE

De kwaliteit van affectieve banden en speciaal van seksuele relaties zowel homo- als heteroseksueel is een kritisch deel van de bevrediging van de volwassen mens.
Een goede kwaliteit van de emotionele intimiteit kan verklaren waarom 62% van de borstkanker patiënten het gemakkelijker vindt om hun seksuele problemen te bespreken met hun partner tijdens hun ziekte dan met artsen en psychologen, aan wie slechts 15% van de borstkanker patiënten hun zorgen open durven te uiten. Deze cijfers laten zien hoe belangrijk een goede voorbereiding is van de kant van de patiënt om zodoende in staat te zijn om het onderwerp van de seksuele relatie met vertrouwen tegemoet te zien tijdens een medisch bezoek.
De kanker diagnose is een enorme spanningsfactor op de relatie van het paar en de familie.
Jonge vrouwen en paren kunnen extreem gevoelig zijn: studies laten zien dat jongere vrouwen meer emotionele stress ervaren dan oudere vrouwen.
Jongere echtgenoten meldden meer problemen met het uitvoeren van huishoudelijke taken en meer kwetsbaarheid voor het aantal stressoren in het leven die zij meemaakten dan de oudere echtgenoten
Als borstkanker gediagnosticeerd wordt worden de eisen van de ziekten toegevoegd aan de normale eisen van het gezinsleven en dit kan een verschillende invloed hebben op de familierelaties afhankelijk van de fase van de familiaire levenscyclus wanneer de kanker wordt gediagnosticeerd.

Hoe zit het met de fysieke aspecten van het probleem op de seksuele relatie? Hoe kan de mannelijke partner beïnvloed worden?
Borstoperatie kan de fysieke aantrekkelijkheid beïnvloeden en daarmee het gemak van het voorspel, hoewel dit moeilijk openlijk toegegeven kan worden omdat dit ruw en/of ongevoelig lijkt.

Het gebrek aan oestrogeen kan de penetratie ook bemoeilijken vanwege vaginale droogheid.
Een erectieprobleem kan optreden als de droogheid op zichzelf de kwaliteit van de erectie beïnvloedt, of als de partner de vaginale droogheid als een teken van weigering opvat of als een indicatie van de "ongevoeligheid" van zijn seksuele behoefte en benadering.
De fysieke en emotionele bevrediging kan verminderd zijn als de instinctieve drift wordt gehinderd door fysieke moeilijkheden en emotionele zorgen.
Een meer evenwichtige hulp moet ook worden gegeven aan de partners van borstkanker patiënten. Als deze onderwerpen niet spontaan aan de orde komen tijdens het consult dan moet een diepgaande voorbereiding van vragen aan de zijde van de partner verricht worden om fysieke en emotionele problemen te voorkomen.

Northouse LL
Breast cancer in younger women: effects on interpersonal and family relations
Monogr Natl cancer Inst 16:183-190; 1994

Haddad P, Pitceathly C, Maguire P
Psychological morbidity in the partnersof cancer patients
Baider, L. & Cooper, CL.(Eds) Cancer and the family. John Wiley & Sons, England UK 1996, 257-268

UITDAGENDE RESULTATEN BIJ OVERLEVENDEN VAN KANKER
Sommige patiënten melden een toename van hun seksualiteit ondanks de duidelijke fysieke en emotionele schade van kankerbehandeling.

Welke patiënten hebben de beste resultaten in termen van overleving, kwaliteit van leven en seksleven onder degenen met dezelfde kankersoort en hetzelfde stadium, behandelingsprogramma en dezelfde algehele prognose? Hebben zij:

een beter begrip van de kracht van de adaptatie?
betere mechanismen om ermee te leven?
een sterker ondersteunend netwerk?
speciale herstel strategieën?
en/of of misschien een onzichtbare en ontelbare kracht zoals spiritualiteit, hoop, vertrouwen en de capaciteit om waarden te herzien en prioriteiten, de betekenis van het genieten van het leven en van seksuele intimiteit tegenover de uitdaging voor hen …?

Als laatste opmerking

Het feit dat de algehele aanpassing en kwaliteit van leven van overlevenden van borstkanker positief is in gemiddeld 70-80 procent van de gevallen moet niet het feit maskeren dat dit waar is voor veel gebieden van kwaliteit van leven behalve voor seksuele functie en bevrediging.

Het vinden van een begripvolle en bekwame arts die niet alleen de vrouw zou kunnen helpen, maar ook het paar beter leren omgaan met de enorme spanning van borstkanker, ook vanuit het seksuele gezichtspunt, is van vitaal belang zodat de seksuele intimiteit niet wordt opgegeven, zo'n kritisch deel van kwaliteit van leven, vooral bij jongere vrouwen en paren.

Ganz PA,Shag AC, Lee JJ et Al.
Breast conservation versus mastectomy: is there a difference in psychological adjustment or quality of life in the year after surgery?
Cancer 69: 1729-1738,1992

Dorval M, Maunsell E, Deschenes L et alType of mastectomy and quality of life
for long term breast carcinoma survivors
Cancer 83:2130-8; 1998

[Terug naar boven]

GYNAECOLOGISCHE KANKER - KWALITEIT VAN LEVEN & SEKSUALITEIT

UW VRAGEN OVER KWALITEIT VAN LEVEN EN SEKSUALITEIT DAARNA

cervixkanker
endometriumkanker
ovariumkanker
kanker van de vulva
zeldzame kankers, zoals tumoren van de eileider en kanker van de vagina
iatrogene menopauze
depressie en angst
vrouwelijkheid en seksuele identiteit van de vrouw
seksuele functie van de vrouw: libido, seksuele opwinding, orgasme, bevrediging
relatie van het paar en seksuele relatie
uitdaging
resultaten van overlevenden van kanker

Trefwoorden: gynaecologische kanker; seksuele identiteit van de vrouw; seksuele functie; seksuele relatie; seksuele stoornissen van de vrouw; bijwerkingen van de operatie, bestraling of chemotherapie; infertiliteit; iatrogene menopauze

Kanker is meer een chronische dan een fatale ziekte geworden. Deze positieve wending van resultaten bij patiënten heeft geleid tot een toegenomen nadruk op de kwaliteit van leven waarbij seksualiteit een belangrijk aspect is.

De volgende informatie legt de nadruk op de biologische factoren die de seksualiteit van een vrouw na de diagnose en behandeling van een gynaecologische kanker kan verminderen. Deze factoren worden helaas in het algemeen van minder belang geacht dan de psychologische

Wat zijn de gynaecologische kankers?

Cervix, hetgeen het deel van de uterus omvat dat uitkomt in de vagina
Endometrium, hetgeen uitgaat van de binnenste mucosalaag van de uterus, genaamd endometrium
Ovarium, hetgeen ontstaat in de eierstokken
Vulva, afkomstig van de weefsels van de externe genitalia, d.w.z. de vulva
Vagina, zeer zeldzaam, dat ontstaat vanuit de vagina
Eileider, ook zeer zeldzaam, afkomstig vanuit de eileiders, genaamd "tuba"

Welk effect heeft een gynaecologische kanker op de vrouwelijkheid?
Alle gynaecologische kankers kunnen effect hebben op de drie kritische gebieden van de vrouwelijke seksualiteit: seksuele identiteit van de vrouw, seksuele functie van de vrouw en seksuele relatie..

SEKSUELE IDENTITEIT VAN DE VROUW
De seksuele identiteit van de vrouw kan verschillend beïnvloed worden door de diagnose en behandeling van gynaecologische kanker, afhankelijk van:

Leeftijd bij diagnose (en potentiële recidieven)
Leeftijd is de eerste biologische factor die de resultaten van de diagnose en behandeling van de gynaecologische kanker kan wijzigen, als seksualiteit beschouwd wordt als een onafhankelijke variabele in de evaluatie van de kwaliteit van leven
De invloed van de diagnose en behandeling van de gynaecologische kanker wordt steeds slechter naarmate de patiënt jonger is, vooral als radicale chirurgie, adjuvante systemische chemotherapie en/of lokale radiotherapie de biologische mogelijkheden van een gelukkig leven verder verminderen

Andersen BL, Anderson B, de Prosse C
Controlled prospective longitudinal study of women with cancer: Sexual functioning outcomes

J Consult Clin
Psychol 1989; 75(6):683-91

Graziottin A.
Sexual function in women with gynecologic cancer. A review

Italian Journal
of Gynecology and Obstetrics, 2001; 2: 61-68

Soort kanker:

CERVIXKANKER
Wie heeft de meeste kans op cervixkanker?
Cervixkanker ontstaat meestal bij jongere vrouwen (mediane leeftijd 51.5 jaar), en steeds meer naarmate de patiënt jonger is: 15% van de overlevenden van cervixkanker zijn jonger dan 40 jaar.

Welk type behandeling wordt gewoonlijk uitgevoerd?
In situ tumoren worden nog conservatief behandeld (d.w.z. verwijdering van alleen de uterus met een "eenvoudige" hysterectomie) en nauwkeurige follow-up bij de jongste patiënten. Echter bij invasieve tumoren zijn hysterectomie en dubbelzijdige ovariectomie vereist met een grotere operatie met als doel het verwijderen van alle potentiële weefsels waar tumorinvasie verwacht kan worden, inclusief het regionale parametrium en de lymfklier verwijdering. Deze radicale operatie veroorzaakt een premature menopauze en een duidelijke inkorting van de vagina.

Helpt hormoonsuppletie therapie (HST) de invloed van de door de behandeling geïnduceerde biologische veranderingen te reduceren?
Ja.
Direct gebruik van hormoonsuppletie therapie (HST), ten minste lokaal, maar liever systemisch, snel na de operatie zal de acute ernstige symptomen van een premature menopauze voorkomen. HST vermindert ook de vaginale intrekking, vaginale droogheid en vasculaire involutie.
Welke biologische effecten heeft radiotherapie?
Radiotherapie van het bekken kan blaas en rectum complicaties veroorzaken, die verder het seksuele zelfbeeld en zelfvertrouwen verminderen, omdat continentie een van de kritische aspecten is van persoonlijke en sociale autonomie.

Welke andere persoonlijke problemen kunnen naar boven komen door cervixkanker en de benodigde behandeling?
- Vanwege de vaak voorkomende etiologische HPV (Papillomavirus) infectie, kan deze kanker beladen zijn met angst voor besmettelijkheid voor de partner.
- Schuldgevoelens kunnen doordringen, geworteld in het persoonlijke seksleven in het verleden.
- In andere gevallen kunnen agressieve gevoelens ten opzichte van de partner die verantwoordelijk geacht wordt voor de infectie (om het "opgelopen" te hebben) en de erop volgende kanker kan het klinische beeld beheersen.
- Het is moeilijk bij individuele adviezen en begeleiding van het paar deze gevoelens te bespreken, die de motiverende en affectieve oorsprong van het libido en commitment voor elkaar kunnen beïnvloeden
Di Benedetto P, Graziottin A.
Piacere e dolore
Atti del Sesto Congresso SIMFER, Trieste, Libreria Goliardica Editrice, Trieste, 1997

Andersen BL, Anderson B, de Prosse C
Controlled prospective longitudinal study of women with cancer: I. Sexual functioning outcomes
J Consult Clin
Psychol 1989; 75(6):683-91

Graziottin A.
Sexual function in women with gynecologic cancer. A review

Italian Journal of Gynecology and Obstetrics, 2001; 2: 61-68
2. ENDOMETRIUMKANKER
Wie heeft de meeste kans op endometriumkanker?
Endometriumkanker komt typisch voor tijdens de postmenopauzale jaren met een piek rond de 60 jaar. Dikke vrouwen hebben een groter risico om endometriumkanker te ontwikkelen. Vetweefsel produceert een oestrogeen, het "oestron", vanuit een omzetting uit androgenen. In hoge doseringen kunnen deze oestrogenen endometriumproliferatie tot kanker veroorzaken.

Welk soort behandeling wordt meestal uitgevoerd?
Als het in vroege stadia gediagnosticeerd wordt, is een eenvoudige hysterectomie nodig d.w.z. de verwijdering van de uterus

Hoe voelen vrouwen zich na de diagnose van endometriumkanker?
Subjectieve gevoelens worden meestal gedomineerd door de opluchting van een genezende operatie in een levensfase waarbij de meerderheid van de vrouwelijke taken en doelen- speciaal het hebben van kinderen- al volbracht is

Echter en in tegenstelling tot wat men meestal gelooft, heeft een groot aantal "oude" patiënten nog steeds een actief seksleven. Verlegenheid, gereserveerdheid en culturele remmingen zouden het voor deze leeftijdsgroep, vooral boven 65 jaar, niet moeilijk moeten maken om dit onderwerp openlijk te aan de orde te brengen dat objectief herkend en op de juiste wijze besproken zou moeten worden

Heb daarom de moed om deze seksuele onderwerpen met uw arts door te nemen om zodoende een gelukkig leven te handhaven zelfs na de genezing van een gynaecologische kanker!
3. OVARIUMKANKER
Wie heeft het meeste risico op ovariumkanker?
Er zijn twee leeftijdsgroepen met het grootste risico. De kleinste van de twee is tijdens het tweede decennium van het leven. De tweede grotere groep is tijdens de postmenopauzale jaren

Welk effect heeft deze ziekte op kwaliteit van leven en vrouwelijkheid?
Het effect op de kwaliteit van leven en vrouwelijkheid wordt duidelijk bepaald door de agressiviteit van de ziekte en van de noodzakelijke behandelingen

Gewichtsverlies, vanwege gebrek aan eetlust als gevolg van de ziekte zelf en/of chemotherapie tot aan ernstige anorexia, toegenomen buikomvang, veranderde darmfunctie, vaag aanhoudende abdominale pijn kunnen alle het niveau van vitale energie, kwaliteit van leven en ernstig verminderde fysieke uiting van liefde beïnvloeden

Kaalheid, anorexia, gewichtsverlies en de invloed van de menopauze kunnen alle het zelfbeeld, eigen perceptie en esthetisch zelfvertrouwen beïnvloeden

Welke soort behandeling wordt er meestal uitgevoerd?
Kankers van het dysgerminoma type, typisch voor jongere vrouwen laten soms een monolaterale conservatieve operatie toe of bilaterale ovariectomie met behoud van de uterus. Het behouden van de uterus, indien oncologisch mogelijk is belangrijk om zodoende nog een cyclus te hebben met hormoonsuppletie therapie (HST) en een potentiële zwangerschap via eiceldonatie, d.w.z. de donatie van een te bevruchten ei van een gezonde vrouwelijke donor
4. EILEIDERTUMOREN
Eileidertumoren komen zelden voor. Deze zijn hetzelfde als ovariumtumoren en worden daarom tezamen besproken.
5. KANKER VAN DE VULVA
Wie heeft het meeste risico op kanker van de vulva?
Voorstadia van kanker (vulva intraepitheliale neoplasie, VIN, wordt gewoonlijk gerelateerd aan HPV, Papillomavirus infectie) en heeft een piek bij jongere vrouwen. Invasieve kanker treedt meestal tijdens de postmenopauzale jaren op.

" Welk soort behandeling wordt meestal uitgevoerd?
Voorstadia van kanker worden meestal behandeld op meer conservatieve wijze (met CO2 laser, 5-FU) die toch zowel fysieke als seksuele gevolgen kunnen hebben bij een groot aantal patiënten als gevolg van de potentiële bijwerkingen van laserchirurgie. Patiënten met een invasieve kanker kunnen een radicale vulvectomie ondergaan.
5. KANKER VAN DE VAGINA
Dit is een zeldzame tumor, vaker afkomstig vanuit een carcinogeen proces geïnduceerd tijdens zwangerschap. De meest voorkomende vorm is het clear cell carcinoom, secundair aan het langdurig gebruik van diethilstilbestrol tijdens zwangerschap. Dit hormoon werd gebruikt als een geneesmiddel tegen abortus in de jaren vijftig. Het gebruik is volledig verlaten.

OPMERKING :

Bij patiënten met een gynaecologische kanker hangt de invloed op de korte termijn op de kwaliteit van leven af van het soort operatie welke is verricht

Hysterectomie vs hysterectomie + dubbelzijdige ovariectomie vs radicale chirurgie

En de noodzaak of niet van adjuvante radio-of chemotherapie of conservatieve behandeling van de vulva vs radicale behandeling

Bij patiënten met een gynaecologische kanker hangt de invloed op de lange termijn op de kwaliteit van leven af van:

Afwezigheid van recidieven
De algehele psychologische gezondheid
Tevredenheid met haar relatie en eerdere seksleven
De omvang van de bekkenchirurgie

Iatrogene menopauze

Wat is iatrogene menopauze?
Iatrogene menopauze is een door medisch handelen geïnduceerde menopauze

Welke behandelingen kunnen tot een iatrogene menopauze leiden?
- Bilaterale ovariectomie ontneemt de vrouw de mogelijkheid om moeder te worden, mits eiceldonatie geaccepteerd wordt, een pijnlijke beslissing voor jongere patiënten. Het veroorzaakt ook verlies van zowel oestrogenen en androgenen leidend tot het zogenaamde "female androgen deficiency syndrome" (FADS)

- Systemische chemotherapie, omdat deze behandeling de follikels in het ovarium kunnen vernietigen

- Radiotherapie van het bekken, d.w.z. geconcentreerd op het genitaalgebied dat de eierstokken kan beschadigen

Wat veroorzaakt het Female Androgen Deficiency Syndrome?
Het kan betekenen:

Libidoverlies
Verminderde assertiviteit
Laag energieniveau
Verlies van pubishaar
Verminderde spiermassa

Al deze veranderingen kunnen de sensualiteit en seksualiteit fysiek en symbolisch schaden leidend tot een eigen perceptie van gebrekkig, gebroken of beschadigd vooral als door radiotherapie een pijnlijke vernauwing en inkorting van de vagina is veroorzaakt hetgeen gemeenschap en het genieten van de coïtus verslechterd of onmogelijk maakt.

Welke andere effecten kan chemotherapie op de seksuele identiteit van de vrouw?
Seksualiteit kan ook direct na de chemotherapie beïnvloed worden, gewoonlijk gecombineerd met chirurgie voor ovariumkanker vanwege de algehele invloed op het welzijn (moeheid, haaruitval, gewichtveranderingen, misselijkheid en diarree, secundaire depressie en angst)

Wat kan gedaan worden om de invloed van de menopauze te verminderen?
Behalve bij endometriumkanker kan HST, met androgenen in speciale gevallen, zowel de invloed van de menopauze als van de plaatselijke littekenvorming na radiotherapie, reduceren.

Depressie en angst

Als reactie op de gynaecologische kanker behandeling en op de secundaire complicaties (b.v. bestralingsgeïnduceerde diarree of defaecatiestoornissen als deze na de radiotherapie blijven bestaan) kunnen de erotische perceptie, het zelfbeeld en het seksuele gevoel verder beïnvloed worden.

SEKSUELE FUNCTIE VAN DE VROUW
LIBIDO
Biologische, motiverende - affectieve en cognitieve dimensies van het libido, d.w.z. de seksdrift kan verschillend beïnvloed worden door de behandeling van gynaecologische kanker.

Debiologische oorsprong van het libido hangt in de eerste plaats af van de geslachtshormonen, die nodig zijn maar niet voldoende, om een bevredigende seksdrift te handhaven.
Wat gebeurt er met het libido als er een gebrek aan geslachtshormonen is?
Het verlies aan oestrogenen, secundair aan ovariectomie of spontane menopauze, kan het libido reduceren, meestal door een secundair effect waarbij vaginale droogheid en dyspareunie een rol spelen, hetgeen erger is na radiotherapie.

Androgenen spelen zeker een rol bij de opwinding van zowel de vrouwen als de mannen. Het verlies van ovariële androgenen na bilaterale ovariectomie kan leiden tot FADS.

Wat kan gedaan worden om een libidogebrek te verbeteren?
- Androgeensuppletie verbetert het libido, de opwinding, assertiviteit en het welzijn bij patiënten na ovariectomie. Met uitzondering van de groep van adenocarcinomen, die een individuele beslissing behoeven, is HST geïndiceerd bij deze vrouwen.

- HST kan het libido verbeteren zowel direct als indirect door het verlichten van rectale, blaas en vaginale complicaties.
Motiverende-affectieve en cognitieve aspecten van het libido kunnen verder het klinische beeld wijzigen door het beïnvloeden van:
- De negatieve invloed die een gynaecologische operatie op het zelfbeeld heeft
- Het gevoel van eigenwaarde
- De eigen perceptie van een object van seksdrift te zijn
- De wending van de relatie van het paar naar meer affectieve dynamiek kan de emotionele intimiteit vergroten, maar de seksdrift verminderen

Sands R. Studd J
Exogenous androgens in postmenopausal years
AmJ Med 1995; 98:76-79

Graziottin A.
Sexual function in women with gynecologic cancer. A review

Italian Journal
of Gynecology and Obstetrics, 2001; 2: 61-68

SEKSUELE OPWINDING

Wat is seksuele opwinding?
Seksuele opwinding geeft een status aan met speciale gevoelens, meestal verbonden aan de genitalia. Opwinding kan zijn:

centraal, d.w.z. mentaal
niet-genitaal perifeer, met als gevolg vasodilatatie van de huid, tepelsamentrekking, slijmproductie…
genitaal, leidend tot toegenomen genitale doorbloeding en vaginale lubricatie

Bij patiënten met gynaecologische kanker kan de opwinding beïnvloed worden door een aantal biologische redenen:

Oestrogeen- en androgeentekort, secundair aan iatrogene menopauze;
Vasculaire en neurologische achteruitgang

Wie is het meest gevoelig voor de vasculaire en neurologische achteruitgang?
Vrouwen behandeld voor cervixkanker, met gecombineerde chirurgie en radiotherapie

Waarom?
Radiotherapie geeft een ernstige schade aan de vasculaire en neurologische basis van het lubricatieproces en van de elasticiteit van de mucosale en submucosale weefsels hetgeen leidt tot een droge, teruggetrokken, nauwe en rigide "buis", die vaginitis veroorzaakt

Wat kan gedaan worden aan de vasculaire en neurologische achteruitgang?

Lokale en systemische EST kunnen het herstelproces verbeteren en is een van de cruciale therapeutische stappen die verricht moeten worden tijdens radiotherapie, om de intrekking en het irreversibele verlies van de vaginale elasticiteit te minimaliseren
Vasculaire factoren kunnen een belangrijke klinische verbetering hebben door het gebruik van vasoactieve middelen zoals sildenafil, het geneesmiddel dat wereldwijd bekend werd als Viagra. Dit middel is nuttig om de opwindingsproblemen bij mannen te verbeteren, hetgeen anders tot een erectiestoornis leidt
De synergie tussen adequate HST en sildenafil kan theoretisch in belangrijke mate de dyspareunie bij patiënten met een gynaecologische kanker verbeteren (studies tonen een hoge prevalentie aan van dyspareunie bij patiënten met een gynaecologische kanker - variërend van 50% tot 80% indien het verkorten van de vagina als gevolg van gecombineerde chirurgie en radiotherapie een ernstige klacht was, tot 82%van de vrouwen die onder de 50 jaar radiotherapie ondergingen). Nieuwe studies worden uitgevoerd om deze mogelijkheid te evalueren.

Waarom hebben patiënten met een gynaecologische kanker een risico op neurologische achteruitgang?

De clitorale reactie in de opwindingsfase kan minder zijn na de menopauze
De capaciteit van de clitorale opwinding kan specifiek en direct aangedaan zijn bij kanker van de vulva als vulvectomie is uitgevoerd

Dyspareunie

Ofwel primair, of vaker secundair door vaginale droogheid met secundair defensieve spasme van de musculus pubococcygeus

Urine-incontinentie

Urine- incontinentie kan genitale opwindingsmoeilijkheden veroorzaken tijdens en na de menopauze

Waarom?
Stoornissen met het urineren komen vaker voor na radicale hysterectomie t.g.v. cervixkanker

Stoornissen van de blaasfunctie kunnen een directe consequentie zijn van de beschadiging van de sensorische en motorische zenuw van de detrusor, met schade van de werking van de sfincter van de detrusor en urethra, hetgeen leidt tot dysurie met het achterblijven van urine in de blaas, urgentie en/of stressincontinentie

Urine-incontinentie kan een complicatie zijn na radicale vulvectomie. Studies laten zien dat 28% van de patiënten na vulvectomie een verandering van de continentie ontwikkelden; het percentage steeg tot 40% na radicale vulvectomie

Hoe kan urine-incontinentie gereduceerd worden bij patienten met een gynaecologische kanker?
Door het gebruik van zenuwsparende technieken, met als doel het reduceren van zenuwbeschadiging tijdens operatie

HST
Herstel bekkenbodem

Baker PK
Musculoskeletal origins of chronic pelvic pain. Diagnosis and treatment
Obstet.Gynecol.Clin. North.Am. 1993; 20 (4): 719-742

Carenza L, Nobili F, Giacobini S
Voiding disorders after radical hysterectomy

Gynecol Oncol. 1982; 13: 213-19

Graziottin A
Sexuality and the menopause in John Studd (ed) Management of the menopause-Annual Review, RCOG, London, Press-Parthenon Publishing Group, 1998 (a) : 49-58;

ORGASME
Moeilijkheden met het orgasme kunnen het eindpunt zijn van biologische en motiverend-affectieve en cognitieve factoren vooral bij patiënten met een gynaecologische kanker

Waarom?
Na radicale chirurgie en/of radiotherapie kunnen anatomische en functionele wijzigingen van de triggerzone van het orgasme de gynaecologische kanker patiënten sterk beïnvloeden

Hypertone condities, samentrekking van spieren, toegenomen fibrose, vasculaire en neurologische schade na radiotherapie, kunnen dyspareunie, vaginisme en postcoïtale cystitis veroorzaken, waardoor de vorming van het "orgasme platform" verminderd is

Hoeveel patiënten met een gynaecologische kanker lijden aan moeilijkheden met het orgasme?
Bij patiënten met gynaecologische kanker werden moeilijkheden met het bereiken van een orgasme tijdens coïtus gerapporteerd bij aanvankelijk 16.5% (10/61) van de patiënten met de diagnose cervixkanker en bij 60% (24/40) van de patiënten die een jaar later werden beoordeeld

Masters WH, Johnson VE, Kolodny RC
Heterosexuality
Glascow, Harper Collins, 1994

BEVREDIGING
Bevrediging omvat zowel fysieke als emotionele bevrediging.

Waarom hebben vooral patiënten met een gynaecologische kanker een verminderd niveau van seksuele bevrediging?
De negatieve herinnering aan dyspareunie en de blijvende ervaring hiervan kunnen een libidoverlies en toename van de problemen met opwinding met afname van lubricatie veroorzaken, hetgeen bijdraagt aan een duidelijke verslechtering van de seksuele functie van patiënten met een gynaecologische kanker

Pijn en een in het algemeen teleurstellende seksuele ervaring kunnen ook verantwoordelijk zijn voor de duidelijke verminderde frequentie van seks, verminderd soort seksactiviteiten en de verminderde zin van vrouwen om de seks te initiëren

Echter, als positieve opmerking, tonen studies dat de emotionele "bevrediging" intact blijft na verloop van tijd. De aanvaarding van de "seksuele prijs van overleving" is waarschijnlijk verantwoordelijk voor deze positieve evaluatie, ondanks de genoemde objectieve seksuele achteruitgang. Een tweede verklaring zou kunnen zijn, dat de verbeterde kwaliteit van de emotionele intimiteit met de partner (gemiddeld gemeld bij 60-70% van de getrouwde paren) van zoveel waarde is voor de meerderheid van de vrouwen, dat deze waarde de invloed van de specifieke seksuele beperkingen verzacht. Andere studies laten zien dat terwijl de frequentie van de seksuele gemeenschap daalde van 10/maand naar 5/maand een jaar na de behandeling, ander seksueel of affectief gedrag zoals kussen constant bleef in de loop van de tijd.

Welke behandeling kan worden verricht om de seksuele bevrediging te verbeteren?
Vrouwen zouden aangemoedigd moeten worden om HST te blijven gebruiken - tenminste lokaal oestrogeen in de vagina of lokaal androgeen, als dit geïndiceerd is - in het gebied van de vulva

Herstel training van de bekkenbodem (speciaal bij de hypertone condities leidend tot dyspareunie en/of in geval van myalgie van de musculus levator ani) tenminste gedurende zes maanden na de klinische verbetering

Gebruik een glijmiddel voor de penetratie en vermijd pijn om een optimaal herstel te krijgen

Graziottin A
Organic and psychological factors in vulval pain: implications for management
Sexual & Marital Therapy, 1998 (d); 13,3: 329-338

SEKSUELE RELATIE
De kwaliteit van de seksuele band en speciaal van de seksuele relaties, zowel homo- als heteroseksueel is een kritisch deel van de kwaliteit van leven. Er zijn vijf belangrijke variabelen die het effect van kanker op de seksuele relatie beïnvloeden:

de aard van de relatie voordat de kanker zich ontwikkelde
de duur van het huwelijk/de relatie
het stadium van de kanker en de keus van de behandeling
het moment in het verloop van de zieke waarop de evaluatie gedaan wordt
de persoonlijke vaardigheden van de partner

De diagnose van kanker is een enorme stressfactor op de relatie van het paar en op de familie.

Jonge vrouwen kunnen met name gevoelig zijn ook vanuit dit gezichtspunt. Studies laten zien dat jongere vrouwen meer emotioneel ongemak ervaren dan oudere vrouwen.

Experts in gezinszaken betogen dat als gezinnen excessief belast worden, een "opeenhoping" van stress optreedt en het welzijn van de gezinsleden en het gezinsleven in gevaar gebracht wordt.

Hoe wordt de mannelijke partner beïnvloed door de diagnose en behandeling van kanker?

De invloed van de diagnose van een gynaecologische kanker kan effect hebben op het algehele welbevinden van de echtgenoot, in meerdere mate door liefhebbende echtgenoten, en potentieel leidend tot psychosomatische problemen
De invloed van de diagnose en behandeling van een gynaecologische kanker op de seksdrift van een man hangt ook af van het soort en de mate van de behandeling. Het is gewoonlijk minimaal na eenvoudige hysterectomieën en maximaal na radicale hysterectomieën, vooral als de vaginale elasticiteit en reactie duidelijk verminderd zijn na radiotherapie of als de radicale vulvectomie het esthetische aanzien van de vrouwelijke genitaliën ernstig beïnvloedt
Oestrogeenverlies kan ook de penetratie bemoeilijken, vanwege de vaginale droogheid en daarnaast de stenose, samentrekking en het gevoel van korte vagina
Er kan ook een stoornis zijn van de erectie, als de droogheid op zich de kwaliteit van de erectie verstoort of als de partner de vaginale droogheid opvat als een teken van weigering of ergens een indicatie van "ongevoeligheid" van zijn seksuele verzoek en benadering

Wat kan men doen om paren samen te leren omgaan met het trauma van kanker?
Studies laten zien dat 50% van de jongere patiënten vonden dat er meer informatie over de seksuele veranderingen aan de echtgenoten zouden moeten worden gegeven, om hen zodoende voor te bereiden om de veranderingen die voor hun liggen

Psychoseksuele en informatieve begeleiding is een kritische preventieve maatregel temeer als echtgenoten en paren hun opluchting en dankbaarheid uiten als deze onderwerpen en potentiële moeilijkheden en/of onbegrip open en spontaan aan de orde worden gebracht door de arts tijdens het consult en als praktische suggesties worden gegeven om fysieke en emotionele problemen te overwinnen.

Graziottin A
Sexuality and the menopause
in John Studd (ed) Management of the menopause-Annual Review, RCOG, London, Press-Parthenon Publishing Group, 1998 (a) : 49-58;

Graziottin A.
Sexual function in women with gynecologic cancer. A review

Italian Journal of Gynecology and Obstetrics, 2001; 2: 61-68

Helstrom L, Sorbom D, Backstrom T
Influence of partner relationship on sexuality after subtotal hysterectomy Acta Obstet Gynecol Scand 1995; 74: 142-146

McCubbin HI,Patterson JM
Family adaptation to crises
In McCubbin H, Cauble A, Patterson J Eds: Family stress, Coping and Social Support,
Springfield, Charles Thomas Ed, 1982

UITDAGENDE RESULTATEN BIJ OVERLEVENDEN VAN KANKER
Sommige patiënten melden een toename van hun kwaliteit van leven en seksualiteit ondanks de dramatische fysieke en emotionele invloed van de behandeling van kanker.

Wie zijn de patiënten met de beste resultaten in termen van overleving, kwaliteit van leven en seksleven onder degenen met dezelfde soort kanker en hetzelfde stadium, behandelingsprogramma en dezelfde algehele prognose? Hebben zij:

een beter begrip van de kracht van de adaptatie?
betere mechanismen om ermee te leven?
een sterker ondersteunend netwerk?
speciale herstel strategieën?
en/of of misschien een onzichtbare en ontelbare kracht zoals spiritualiteit, hoop, vertrouwen en de capaciteit om waarden te herzien en prioriteiten, de betekenis van het genieten van het leven en van seksuele intimiteit tegenover de uitdaging voor hen …?

Als laatste opmerking …

Gynaecologische kankers kunnen de vrouwelijke seksuele functie, vrouwelijke seksuele reactie en relatie van het paar op complexe wijze beïnvloeden, waarbij zowel psychosociale als biologische factoren betrokken zijn
Het volgende moet overwogen worden als de individuele kwaliteit van leven van een kankerpatient besproken wordt: Leeftijd, bijwerkingen van chirurgie, chemo- en radiotherapie, aan zwangerschap gerelateerde problemen tijdens cervixkanker, infertiliteit, iatrogene premature menopauze met de schadelijke gevolgen secundair aan het chronische verlies van oestrogeen op de hersenen, zintuigen, pathofysiologie van de seksuele reactie en de functie van de bekkenbodem.
Het feit dat de algehele aanpassing en kwaliteit van leven van overlevenden van een gynaecologische kanker positief zijn in gemiddeld 70-80 procent van de gevallen moet niet de volledige waarheid maskeren: dat dit waar is voor veel gebieden van kwaliteit van leven behalve voor de seksuele functie
Aandacht aan de anatomie en functie van de bekkenbodem zou een aan te bevelen onderdeel van een grondig klinisch gynaecologisch en seksueel onderzoek moeten worden om de overlevenden van een gynaecologische kanker het recht te geven op een volledige diagnose en bekwame hulp, om weer te genieten van liefde en van seksueel geluk

[rug naar boven]

LEUKEMIE & ZIEKTE VAN HODGKIN - KWALITEIT VAN LEVEN & SEKSUALITEIT

SEKSUALITEIT, LEEFTIJD EN CHRONISCHE ZIEKTE:
JONGE OVERLEVENDEN VAN KANKER en IATROGENE MENOPAUZE
Sleutelwoorden: jonge overlevenden van kanker, acute leukemie, ziekte van Hodgkin, beenmerg transplantatie, uitdagende resultaten bij overlevenden van kanker, overgang van adolescentie naar volwassenheid bij overlevenden van kanker, menopauze, vrouwelijke geslachtshormonen en gezondheid, seksuele functie van de vrouw bij jonge overlevenden van kanker met een iatrogene menopauze, seksueel verlangen, seksuele opwinding, stoornissen gerelateerd aan seksuele pijn, orgasme en genot, seksuele bevrediging, hormoon suppletie therapie, infertiliteit bij jonge overlevenden van kanker, richtlijnen ter behoud van de seksuele functie bij jonge overlevenden van kanker met een iatrogene menopauze

Trefwoorden: overlevenden van kanker; hematologische maligniteiten; iatrogene menopauze; psychoseksuele problemen; seksuele stoornissen bij de vrouw;

De seksualiteit van de vrouw is extreem complex en het resultaat van een interactie van biologische, psychoseksuele en omgevingsafhankelijke factoren, ofwel relationeel of sociaal-cultureel. Seksualiteit van de mens is erg complex, en in meerdere mate als een ernstig neveneffect zoals kanker het welzijn van het individu beïnvloedt - seksueel en niet-seksueel - in al zijn dimensies.

Kanker is heden ten dage meer een chronische dan een fatale ziekte. Vijf jaars overlevingscijfers kunnen hoog zijn van 72%, tot aan 90% voor sommige kankers. De prijs van overleving kan echter enorm hoog zijn door een aantal factoren direct en indirect gerelateerd aan kanker en de kankerbehandeling vanaf de leeftijd waarop het werd gediagnosticeerd en behandeld, en de kwaliteit van de familiaire, medische, psychologische en sociale ondersteuning.

De volgende informatie is gericht op jonge overlevenden van kanker met speciale aandacht voor de jonge vrouwen die behandeld zijn voor hematologische neoplasie (ziekte van Hodgkin, acute lymphoblastische of leukemie), vanuit een levensloop perspectief.

JONGE OVERLEVENDEN VAN KANKER

Een sterk biologisch moment zoals een iatrogene menopauze kan beter begrepen worden als het in het perspectief wordt geplaatst met de vele veranderingen en uitdagingen die jonge overlevenden van kanker tegemoet moeten zien - en mee moeten leren leven - vanuit verschillende emotionele, affectieve, relationele, culturele en existentiële gebieden.

Waarom hebben jonge kanker patiënten een bijzondere moeite met het bereiken van een bevredigende seksuele identiteit?
De behoeften aan aanhankelijkheid kunnen diep verstoord zijn bij kinderen en adolescenten als gevolg van langdurige hospitalisatie, scheiding van ouders, vrienden, school en vrije tijd, invasieve en pijnlijke onderzoeken en behandelingen, angst en beklemmende gevoelens, angsten over de toekomst, lange uren van eenzaamheid zonder tederheid. De gemiddelde tijd die ingenomen wordt door behandeling en nauwkeurige follow-up voor hematologische kankers is drie jaar: deze kritische terugtrekking uit het normale leven en de wending naar een levensbedreigende situatie kan het basale psychoseksuele rijpingsproces verstoren. De frustratie van behoeften aan aanhankelijkheid vertraagt de groei van autonomie en onafhankelijkheid en compliceert het bereiken van een bevredigende seksuele identiteit.

Het effect van kanker op het gevoel van eigenwaarde en de noodzaak van invasieve behandelingen kunnen het zelfbeeld en het zelfvertrouwen verder beïnvloeden door onderwerpen zoals intimiteit, fysiek en emotioneel ("Wat kan er wel of niet gezegd worden") - de zwaarte van de stiltes, leugens of het beklemmende gevoel van het zeggen -, oplossingen om ermee te leren leven ("wel of niet onder controle"), verwachtingen van persoonlijke relaties en hoop voor de toekomst

Belangrijke bevindingen zijn:

excessieve afhankelijkheid van ouders
extreem gedrag aangaande relaties: sommige ouders tonen minder interesse in persoonlijke relaties, terwijl anderen het conflict benadrukken tussen de hoge verwachtingen van relaties en de moeilijkheid om zich voldaan te voelen in het "ware leven" en als gevolg ontevredenheid over belangrijke relaties
toegenomen emotionele en gedragsstoornissen
suboptimaal functioneren op school en werk, hoofdzakelijk als gevolg van de neurologische schade van de bestraling van de hersenen en/of intensieve chemotherapie
ontkenning als een dominant verdedigingsmechanisme

ACUTE LEUKEMIE

Wat zijn de overlevingscijfers voor acute leukemie?
Thans is er een overall 5-jaar overlevingskans van 70% voor acute lymphoblastische leukemie.
Wat zijn de belangrijkste lange termijn gevolgen van de ziekte en behandeling?
Secundaire tumoren, gonadale dysfunctie en infertiliteit en cardiale dysfunctie.

Overlevenden van kanker die bestraling van de hersenen ondergingen kunnen lijden aan verlies van de non-verbale intelligentie en perceptie vaardigheden, korte termijn geheugen, verdriet en slecht zelfbeeld.
br> Psychoseksuele gevolgen van overlevenden van acute lymphoblastische leukemie laten geen toegenomen aantallen zien van psychiatrische ziekten, maar een duidelijk verminderd functioneren betreffende: liefde/seks relatie, vriendschap, niet-specifieke sociale contacten, dagelijkse bezigheden.

Als de ziekte recent is ontdekt, neemt de combinatie van verliezen van liefde & vriendschap toe.

Onderwerpen als intimiteit en emotionele kwetsbaarheid kunnen leiden tot kortere relaties en gebrek aan vertrouwen.

Het relationele gebied lijkt daarom erg gevoelig te zijn voor het lange termijn effect van kanker en aan kanker gerelateerde behandeling, hetgeen van binnenuit emoties en liefde beïnvloedt dat leidt tot een bevredigende relatie tussen paren en seksuele uitingen.

Studies tonen dat jonge vrouwen die kanker overleven duidelijk verschillend zijn op specifieke gezondheidsterreinen vergeleken met gezonde vrouwen, want ze hebben:

minder vrouwelijke seksuele identiteit & zijn meer kinderlijk
meer terughoudende, passieve en onderdanige beelden van seksualiteit
minder zelfvertrouwen met masturbatie
minder ervaring met seksuele gemeenschap
minder initiatief bij seksuele gemeenschap
beperkte capaciteit om de persoonlijke seksuele verlangens aan de partner kenbaar te maken
minder plezier van de seksuele gemeenschap

Het is bevestigd dat de ervaring van kanker de seksuele identiteit en seksuele relatie kunnen beïnvloeden.

De klinische diagnose en goede afstemming van de psychoseksuele ondersteuning lijken essentieel te zijn voor de groep van overlevenden met een slecht zelfbeeld en toegenomen seksuele kwetsbaarheid.

ZIEKTE VAN HODGKIN
De ziekte van Hodgkin is een maligne kanker die ontstaat vanuit de cellen in de lymfeklieren.

Wat zijn de recente overlevingscijfers voor de ziekte van Hodgkin?
Verbetering van de chemotherapie en behandelingsstrategieën hebben tot een enorme verbetering van de overleving geleid: van de 5%- vijf jaars overleving rond 1960 voor de gevorderde stadia naar de huidige 80%- vijf jaars overleving met 61% overleving na vijftien jaar. 30 tot 50% van de jong volwassenen hebben een volledige remissie van 3 tot 8 jaar.

Wat is schaduwzijde van deze positieve resultaten?
Er is een gemiddeld risico van 17.6-20% op een secundaire kanker zowel wegens de genetische aanleg als het effect van de behandeling op zich. Alle mannen worden voorgoed steriel, terwijl 80% van de vrouwen boven de 25 jaar een premature menopauze ondergaan.

Verschillende studies hebben bewezen dat veel Hodgkin patiënten klagen over de moeilijke aanpassing in vergelijking met andere soorten hematologische kankers

In vergelijking met overlevenden van acute leukemie, hebben overlevenden van de ziekte van Hodgkin een duidelijke slechtere adaptatie voor:

de invloed van kanker op hun gezinsleven
de seksuele relatie met de echtgenoot of partner
het verminderde energieniveau en de moeheid
de grotere vijandigheids- en somatisatiescores bij vrouwen
de grotere geconditioneerde misselijkheid.

Wat kan gedaan worden om de kwaliteit van leven van deze patiënten te helpen verbeteren?
Een begripvol inzicht met medische en psychoseksuele ondersteuning, aangepast aan de onvoorziene individuele behoeften lijkt de beste mogelijkheid van verbetering te zijn.

Kornblith AB Herndon JE Zuckerman E Cella DF Cherin E Wolcok S et Al
Comparison of psychosocial adaptation of advanced stage Hodgkin diseaes and acute leukemia survivors
Ann Oncol 9: 297-306, 1998

Cella DF Tross S
Psychosocial adjustment to survival from Hodgkin’s disease
J. Consul Clin. Psychol 54: 616-22,1986

BEENMERG TRANSPLANTATIE

BMT is een agressieve, hoog technologische medische procedure, geassocieerd aan psychologische en fysieke stressoren meestal inclusief bestraling van het gehele lichaam, isolatie in een bacterievrije ruimte, snelle en onzekere fluctuaties van de medische toestand, langdurige hospitalisatie, frequente medisch invasieve procedures, behandelinggerelateerde fysieke bijwerkingen inclusief steriliteit, longcomplicaties en neurologische complicaties, extreme afhankelijkheid van de medische staf, recidiverende infecties, morbiditeit gerelateerd aan afstotingsreacties en de mogelijkheid dood te gaan.

De allogene beenmerg transplantatie (Allo BMT), autologe beenmerg transplantatie (ABMT) of intensieve consolidatie therapie (ICC) worden tegenwoordig voorgesteld aan patiënten met acute myelogene leukemie (AML) en andere hematologische kankers als ze eenmaal de complete remissie (CR) ingaan.
Behandelingsresultaten tonen een laag risico op een recidief en een langer ziektevrij interval na AlloBMT en ABMT, dan na ICC.
Echter de totale overleving na CR is hetzelfde in de drie behandelingsgroepen waarbij patiënten die een recidief krijgen na ICC gemakkelijker geholpen kunnen worden en vaak een ABMT krijgen tijdens de tweede CR.
De uiteindelijke resultaten worden gehinderd door de lange termijn toxiciteit en andere gevolgen, inclusief de psychosociale en seksuele, zodat het aan te bevelen is om de behandelingsmogelijkheden te evalueren, ook vanuit het oogpunt van kwaliteit van leven, waarvan de seksualiteit een keurmerk is.
BMT, steeds meer voorgesteld bij geavanceerde of zeer progressieve kankers welke niet hematologisch zijn, wordt een steeds gebruikelijkere behandeling bij kankerpatiënten. De invloed op de kwaliteit van leven, naast de overleving, wordt momenteel grondig bestudeerd.

Andrykowski MA
Psychosocial factors in bone marrow transplantation: a review and recommendations for research
Bone Marrow Transplantation 13:357-375, 1994

UITDAGENDE RESULTATEN BIJ OVERLEVENDEN VAN KANKER
Sommige patiënten melden een toename van hun seksualiteit ondanks de enorme fysieke en emotionele invloed van de kanker behandelingen.

Wie zijn de patiënten met de beste resultaten in termen van overleving, kwaliteit van leven en seksleven onder degenen met dezelfde soort kanker en hetzelfde stadium, behandelingsprogramma en dezelfde algehele prognose? Hebben zij:

een beter begrip van de kracht van de adaptatie?
betere mechanismen om ermee te leven?
een sterker ondersteunend netwerk?
speciale herstel strategieën?
en/of of misschien een onzichtbare en ontelbare kracht zoals spiritualiteit, hoop, vertrouwen en de capaciteit om waarden te herzien en prioriteiten, de betekenis van het genieten van het leven en van seksuele intimiteit tegenover de uitdaging voor hen …?

OVERGANG VAN ADOLESCENTIE NAAR VOLWASSENHEID BIJ OVERLEVENDEN VAN KANKER
Voor een succesvolle overgang is de capaciteit nodig om:

te scheiden van de ouders
een bevredigende seksualiteit en functionele onafhankelijkheid te verwerven
intieme relaties te ontwikkelen

Onder jonge overlevenden van kanker, hangt het huwelijk of samenwonen af van het bereiken van zowel een biologische genezing als een positieve psychologische adaptatie.

Het huwelijk of samenwonen kan beschouwd worden (met de nodige beperkingen) als een indicatie van begrip voor de psychoseksuele functie en sociale capaciteit

Thans is de 5-jaars overleving van alle maligniteiten in de kinderjaren en adolescentie 72% (tot 90% voor sommige kankers) en deze positieve totale uitkomst vergroot de interesse voor het algehele psychosociale functioneren.

Studies uitgevoerd in de VS en Canada leveren gegevens over huwelijk, samenwonen en scheiding van volwassen overlevenden van kanker vergeleken met de VS bevolking volgens leeftijdspecifieke cohortgroepen. In totaal was

32% van de overlevenden getrouwd of samenwonend (veel minder dan de VS bevolking)
6% gescheiden of alleenstaand (vrouwen minder en mannen meer dan de VS bevolking)
0.07% weduwe (minder dan de VS bevolking)
62% nooit getrouwd (duidelijk meer dan de VS bevolking in elke cohortgroep).

In het algemeen waren de overlevenden, in vergelijking met de VS bevolking, minder vaak getrouwd (geweest), vooral blanke vrouwen, maar indien getrouwd dan kwam een scheiding bij de blanke vrouwen minder vaak voor. De negroïde overlevenden waren vaker getrouwd, waarbij negroïde mannen vaker gingen scheiden als ze eenmaal getrouwd waren. De mensen van Spaanse afkomst hebben dezelfde cijfers als de VS bevolking. Bij voldoende aantallen is het bewezen dat etniciteit een belangrijke variabele is voor het wijzigen van de adaptatie van kanker en de sociale opvatting ervan, hetgeen bijdraagt aan de omgevingsafhankelijke factoren die relevant kunnen zijn bij de individuele resultaten.

Rauck A Green DM Yasui Y Mertens A Robinson LL
Marriage in the survivors of childhood cancer: a preliminary study description from the Childhood Cancer Survivor Study
Medical and Pediatric Oncology 33: 60-63, 1999

Wat is de menopauze?
De menopauze betekent het verdwijnen van de menstruele cyclus als gevolg van fysiologische ovariële achteruitgang (spontane menopauze) met follikeluitputting en een graduele vermindering van de productie van de vrouwelijke geslachtshormonen.

De gemiddelde leeftijd van de menopauze is 50 jaar en 4 maanden. Oestrogeen en progesteron verdwijnen in de eerste twee jaar na de menopauze terwijl de androgenen een veel langzamere afname hebben.

Wat is een iatrogene menopauze?
Een iatrogene menopauze betekent het optreden van de menopauze als gevolg van medisch handelen voor benigne of maligne aandoeningen. Bij kankerpatiënten kan het een gevolg zijn van chirurgie (bilaterale ovariectomie), chemotherapie en/of radiotherapie.

VROUWELIJKE GESLACHTSHORMONEN EN GEZONDHEID

Waarom heeft het verlies aan vrouwelijke geslachtshormonen een negatief effect op de vrouwelijkheid?

Het verlies van oestrogenen ontneemt de vrouw een stof dat in het gehele lichaam van de vrouw een rol speelt.
Recente gegevens over de uitgebreide weefselverdeling van alpha en beta oestrogeenreceptoren verklaren waarom oestrogeenverlies alle organen en functies beïnvloedt

Welke kankerbehandelingen verminderen de vrouwelijke hormoonproductie?

Bilaterale ovariectomie vermindert de androgeenproductie met ongeveer 50%, hetgeen leidt tot het zogenaamde "Female Androgen Deficiency Syndrome", gekarakteriseerd door libidoverlies, verlies van vitale energie, verlies van assertiviteit, verlies van pubishaar, veranderingen van figuur, draagt mogelijk bij aan de "moeheid" waar overlevenden van kanker zo vaak over klagen, een symptoom dat geworteld kan zijn in zowel de biologische als de psychodynamische factoren.
Chemotherapie en radiotherapie kunnen niet alleen de ovariële follikels vernietigen, maar ook de cellen van Leydig beïnvloeden die binnenin het ovarium aanwezig zijn en verantwoordelijk zijn voor de androgeenproductie.

Sands R Studd J
Exogenous androgens in postmenopausal women
Am J Med 98:76-9,1995

SEKSUELE FUNCTIE VAN DE VROUW WORDT BEINVLOED DOOR DE IATROGENE MENOPAUZE BIJ JONGE OVERLEVENDEN VAN KANKER

Welk effect heeft de iatrogene menopauze op de vrouwelijkheid?

Iatrogene menopauze kan, vanwege het plotselinge begin op jonge leeftijd en het verband met grote gezondheidsproblemen de vrouwelijke seksualiteit sterk beïnvloeden in alle dimensies: seksuele identiteit, functie en relatie.
Comorbiditeit wordt vaak gemeld door overlevenden van kanker. Biologische, motiverende en relationele aspecten van seksualiteit kunnen alle beïnvloed worden, hoe jonger de patiënt des te slechter de adaptatie is, vanwege het aantal aanpassingen waarmee ze rekening moet houden, als de iatrogene menopauze een gevolg van de behandeling is, onafhankelijk van het soort kanker

Graziottin A. Castoldi E.
Sexuality and breast cancer: a review
In Studd J. (Ed)The management of the menopause. The millennium review 2000, London, Parthenon Publishing, 211-220, 2000

SEKSUEEL VERLANGEN kan beïnvloed worden door:

seksuele identiteit crisis, vanwege de vermindering van het zelfbeeld, de iatrogene amenorroe welke langdurig gebruik van HST nodig maakt (als het oncologisch verantwoord is), steriliteit, gemiste totstandkoming van doelen in de levenscyclus, hetgeen relevanter is bij nullipare jongere patiënten
verlies van seksuele hormonen & FADS hetgeen bijdraagt aan seksuele dysfunctie van de vrouw, die steeds slechter wordt
ernstige vermoeidheid en slechte kwaliteit van leven dat verbonden lijkt te zijn aan een algehele toename van overgangsklachten en meer psychologische en psychosomatische klachten. Slechtere kwaliteit van de slaap en depressie, gewoonlijk verergerd door het verlies van geslachtshormonen kunnen verder bijdragen aan het algemene verlies van vitale energie en het specifieke verlies dat aanzet tot seksdrift
lang aanhoudende bijwerkingen van kankerbehandeling: moeheid, cognitieve achteruitgang, geconditioneerde misselijkheid, pijnlijke mond, hoest, haarverlies, hoofdpijn, vooral bij patiënten na beenmergtransplantatie
posttraumatisch stress syndroom (waarbij kanker als een belangrijke traumatische ervaring wordt beschouwd);
secundair verlies wegens seksuele opwindingsstoornissen, moeilijkheden met orgasme en/of aandoeningen met seksuele pijn, vooral als HST niet wordt voorgeschreven om oncologische redenen en/of onvoldoende naar individuele behoeften, als de strategieën om te overleven na verloop van tijd vervagen en/of als aan hoge verwachtingen over liefdesrelaties niet wordt voldaan, waarbij jongere patiënten gevoeliger zijn voor deze uitkomst wegens persoonlijke en aan de partner gerelateerde factoren;

Graziottin A.
Sexual function in women with gynecologic cancer: a review
Italian Journal of Gynecology and obstetrics, 2:61-68, 2001 (a)

Ganz PA Coscarelli A. Fred C, Kahn B, Polinsky ML Petersen L
Beast cancer survivors: psychosocial concerns and quality of life
Breast Cancer Res Treat, 38, 183-199, 1996

SEKSUELE OPWINDING kan beïnvloed worden door de vermindering van:

genitale opwinding
Waarom beïnvloedt het verlies van vrouwelijke geslachtshormonen de seksuele opwinding?
- Oestrogenen faciliteren de werking van het VasoIntestinal Peptide (VIP), hetgeen de seksdrift "vertaalt" naar vaginale lubricatie
- Androgenen faciliteren de werking van het Nitric Oxide (NO), dat betrokken is bij de congestie van de clitoris en het corpus cavernosum
Welke andere biologische veranderingen kunnen de seksuele opwinding beïnvloeden?
- Bij patiënten behandeld voor een gynaecologische kanker en/of aan het bekken gerelateerde kankerbehandelingen kunnen opwindingsstoornissen gecompliceerd worden door biologische en morfologische veranderingen (korter worden van vagina en intrekking, verminderde elasticiteit en vascularisatie, spieratrofie…) hetgeen dyspareunie, andere seksuele pijnstoornissen of bloedverlies kan veroorzaken.
- Deze symptomen kunnen de sterkste reflexremmende factoren worden, die penetratie voorkomen, waardoor dit bijdraagt aan het verslechteren van de opwindingsstoornis op een multifactoriële basis
niet-genitale perifere opwinding
het verminderde seksuele repertoire en het verlies van geslachtshormonen heeft een complicerend effect op de huid en slijmvliezen
centrale opwinding
veroorzaakt door gebrek aan geslachtshormonen - speciaal androgenen - meestal bij vrouwen die lijden aan FADS en het begeleidende effect van andere factoren die seksdrift remmen.

Problemen van paren, vooral bij jongere paren, kunnen de seksuele opwindingsreactie verslechteren, hetgeen de motivatie, het zelfvertrouwen, de intimiteit en innige gevoelens beïnvloeden, en zelfs in meerder mate dan infertiliteit een strijdpunt is in het gezinsproject.

Levin RJ
The impact of the menopause on the physiology of genital function
In Graziottin A. (ed) Menopause and sexuality, Menopause Review, Eska Ed, Saint Etienne (France) 4,4, 23-32, December 1999

AAN SEKSUELE PIJN GERELATEERDE AANDOENINGEN kunnen vastgesteld worden door:

vaginale droogheid, secundair aan opwindingsstoornissen of gemengde oorzaak
vaginale anatomische achteruitgang, als gevolg van bekkenchirurgie of radiotherapie
defensieve samentrekking van de bekkenbodemspieren, leidend tot myalgie met triggerpunten die de pijn bij penetratie triggeren

ORGASME en PLEZIER kunnen beïnvloed worden door vermindering van:

seksdrift en opwindingsstoornissen met gemengde oorzaak;
specifieke effecten van FADS op de reactie van de clitoris;
verminderd "orgasme platform" door het verlies van oestrogenen, vaginale anatomische schade (vaker bij overlevenden van cervixkanker)

Graziottin A.
Psychosexual role of the skin at the climacteric
In Brincat M.P. (ed). Hormonal Replacement Therapy and the Skin, Parthenon Publishing, London , 57-64, 2001 (b)

SEKSUELE BEVREDIGING kan fysiek en emotioneel beïnvloed zijn.

Fysieke bevrediging is gevoeliger bij jongere vrouwen..
Emotionele bevrediging kan een veilig gebied zijn als innige gevoelens en de kwaliteit van de intimiteit en medeleven toegenomen zijn na de kanker en bij alle leeftijdsgroepen is de hoogste gevoeligheid beschreven bij jongeren, alleenstaanden en bij lage sociaal-economische status of bij vrouwen die leven met een echtelijk conflict en familieruzies.

HORMOON SUPPLETIE THERAPIE: WAT TE KIEZEN?

HST is nodig om de korte en lange termijn gevolgen van oestrogeenverlies te voorkomen, vooral bij jonge overlevenden van kanker die beïnvloed zijn door een iatrogene menopauze
Als de uterus behouden is gebleven zouden oestrogenen (oestradiol) en progestagenen voorgeschreven moeten worden, als het oncologisch verantwoord is (d.w.z. met uitzondering van hormoonafhankelijke kankers), in doseringen die voldoende zijn in relatie tot de leeftijd om regelmatige bloedingen met een goede cyclusregulatie te induceren en een optimale stimulatie van oestrogeenreceptoren in verschillend weefsel te behouden, waarbij het eindpunt het welbevinden van een vrouw is, dat de beste therapietrouw garandeert.
Androgenen zouden overwogen moeten worden als de symptomen en plasmaspiegels suggestief zijn voor FADS, hoewel nationale beperkingen bestaan in relatie tot de beperkte beschikbaarheid van toegestane preparaten.
Het type en de farmaceutische vorm zouden met de patiënten besproken moeten worden om hen te helpen zich "natuurlijk" te voelen en de therapietrouw te vergroten.
In de ervaring van de auteur kan de anticonceptiepil (hoewel metabool enigzins sterker en niet "per se" geïndiceerd omdat de patiënt al postmenopauzaal is, overwogen worden om te voldoen aan de behoefte van de jonge vrouw zich normaal te voelen ("dezelfde pil als mijn zus en mijn beste vriendin") in plaats van het vasthouden aan klassieke HST keuzes, medisch meer passend, maar misschien minder passend bij de individuele behoefte van het gevoel zich "een beetje normaal" en niet "constant herinnerd te worden aan het al postmenopauzaal zijn, als een oude vrouw").

Robertson D van Amelsvoort T Murphy D
Hormone Replacement Therapy and the brain
In Studd J. (Ed)The management of the menopause. The millennium review 2000, London, Parthenon Publishing, 103-114, 2000

INFERTILITEIT BIJ JONGE OVERLEVENDEN VAN KANKER
Wat kan gedaan worden om de fertiliteitskansen bij kankerpatienten te verbeteren?

De mogelijkheid van eicel cryopreservatie met vervolgens succesvolle in vitro fertilisatie en embryo-transfer staat nog in de kinderschoenen. Het zou overwogen moeten worden, of tenminste met de nodige en objectieve beperkingen besproken moeten worden vooraf aan de kankerbehandeling bij jonge fertiele vrouwen, met name bij nullipara.
Bij vrouwen met een vastgestelde iatrogene menopauze kan HST en eiceldonatie een keus zijn (in landen waar dit toegestaan is).

Wat zijn de consequenties van eiceldonatie?

Als de eiceldonatie succesvol is, zijn er geen duidelijke verschillen in de zwangerschap en bij de bevalling gemeld.
De mogelijkheid van borstvoeding is binnen de normale range (behalve voor de patiënte die bestraling van de borst onderging)
Door zwangerschap op zich stijgt het risico van herhalingen van niet-hormoonafhankelijke kankers niet.
Het hogere risico van secundaire tumoren bij overlevenden van kanker lijkt niet te worden beïnvloed (noch gestegen noch gedaald).
Bij jonge vrouwen met borstkanker wordt de relatie tussen zwangerschap en borstkanker in zeven studies ontkent en in één studie gesuggereerd. De zwangerschapswens zou open besproken moeten worden tegen de medische achtergrond.

Collichio FA Agnello R Staltzer MD
Pregnancy after breast cancer: from psychosocial issues through conception
Oncology, 12; 5:759-775, 1998

RICHTLIJNEN VOOR HET BEHOUD VAN DE SEKSUELE FUNCTIE BIJ JONGE OVERLEVENDEN VAN KANKER BEINVLOED DOOR EEN IATROGENE MENOPAUZE

Medisch :

voldoende en tijdig HST, lokaal of systemisch, behalve bij hormoonafhankelijke kankers voor alle jonge overlevenden van kanker met een iatrogene menopauze
bij patiënten behandeld voor een gynaecologische en/of andere kanker in het bekken: postoperatief herstel van de bekkenbodem en behandeling van inflammatoire en/of dystrofische aandoeningen; dilators & glijmiddelen om de vaginale intrekking en verminderde elasticiteit te verbeteren; lokale vaginale zelfmassage met medicinale olie om de elasticiteit te verbeteren en de positieve aandacht voor dit lichaamsdeel te herstellen.
specifieke behandelingen op medische basis van FSD

Psychoseksueel:

psychoseksuele ondersteuning individueel en van het paar met openheid ten opzichte van het zelfbeeld en intimiteit
verbetering van vaardigheden om te overleven
goede dokter-patient relatie met openheid om te luisteren (meer dan 80% van de artsen brengen de seksuele onderwerpen tijdens de oncologische consulten nooit naar voren)

ALS LAATSTE OPMERKING:

Toenemende succesvolle kankerbehandelingen met betere overlevingskansen maken de onderwerpen zoals kwaliteit van leven, kwaliteit van seksleven en fertiliteit steeds belangrijker, vooral bij jonge overlevenden van kanker.
Kankerervaring kan de seksuele identiteit, seksuele functie en seksuele relatie beïnvloeden.
Klinische diagnose en passende psychoseksuele ondersteuning lijken van kritiek belang te zijn voor de groep van overlevenden met een slecht zelfbeeld en toegenomen seksuele gevoeligheid.
Het is nodig dat overlevenden van kanker worden begrepen in hun individuele behoeften, wetend dat cognitieve gebreken en moeheid bestaan en ernstige gevolgen zijn evenals andere duidelijke gebreken na de behandeling.
Het is nodig ze te helpen om de interpersoonlijke moeilijkheden en de aan intimiteit gerelateerde angsten te verminderen en om medische en psychoseksuele hulp te bieden als er gerefereerd wordt aan specifieke seksuele problemen. In geval van onherstelbare gonadale schade en iatrogene menopauze zou passende HST voorgeschreven moeten worden (oestrogenen en/of androgenen) als het oncologisch verantwoord is, om de langdurige kwaliteit van leven te verbeteren. Behandelingsgerelateerde infertiliteit zou besproken moeten worden voordat de behandeling begint.
Patiënten met de beste resultaten, ondanks de gemiddelde prognose, weten vanuit hun persoonlijke ervaring wat dit gevecht betekent en wat dierbaar is - zowel op het telbare en zichtbare gebied als op het ontelbare en onzichtbare gebied - om het leven de moeite waard te maken om te leven.
In het algemeen hebben de patiënten behoefte aan het best mogelijke menselijke begrip en medeleven om maximale zin te geven aan hun dagelijkse poging om ermee te leren leven, niet alleen om te overleven, maar om het volledige leven weer te voelen.

[Terug naar boven]

De aangeboden informatie op deze site is bedoeld om de relatie die bestaat tussen de patiënt/site
bezoeker en zijn/haar bestaande arts te ondersteunen, niet te vervangen

WOMAN-II web site respecteert de privacy van bezoekers': persoonlijke gegevens worden niet opgeslagen, mits toestemming is verleend

Advertenties zijn niet toegestaan op de WOMAN-II web site